DEHB NEDİR? - Uzm. Dr. R. Hülya Bingöl Çağlayan

DEHB NEDİR?

Bazı çocuklar ödev başında beş dakika içinde sıkılır, bazıları ise oyunun tam ortasında bile yönergeyi kaçırır. Ebeveynler için asıl zorlayıcı nokta, bunun geçici bir dikkat dağınıklığı mı yoksa daha sistemli bir sorun mu olduğunu ayırt etmektir. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri çoğu zaman tek bir davranışla değil, farklı ortamlarda tekrar eden bir örüntüyle kendini gösterir.

Dikkatle ilgili güçlükler her çocukta zaman zaman görülebilir. Uykusuzluk, yoğun ekran kullanımı, duygusal stres, okul değişimi ya da aile içindeki önemli yaşam olayları çocuğun odağını kısa süreli olarak etkileyebilir. Bu nedenle bir davranışı tek başına yorumlamak yerine, süresine, sıklığına ve çocuğun günlük işlevselliğini ne kadar etkilediğine bakmak gerekir.

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nasıl görünür?

Dikkat eksikliği, yalnızca ders çalışırken odaklanamamak anlamına gelmez. Çocuk bazen öğretmenin anlattığını dinliyor gibi görünür ama ayrıntıları kaçırır. Bazen ödevini bilir, hatta yapmak ister, ancak göreve başlama ve sürdürme kısmında belirgin zorlanma yaşar. Bu durum aile tarafından isteksizlik ya da sorumsuzluk olarak yorumlanabilir, oysa tablo çoğu zaman bundan daha karmaşıktır.

Sık görülen işaretlerden biri, ayrıntılara dikkat etmede zorlanmadır. Çocuk bildiği konularda bile basit hatalar yapabilir, sorunun tamamını okumadan cevap verebilir ya da defterine eksik not alabilir. Burada belirleyici olan, kapasite eksikliği değil, dikkatin tutarlılığındaki zorlanmadır.

Bir diğer belirti, dikkatini bir görev üzerinde sürdürmekte güçlük yaşamasıdır. Özellikle zihinsel çaba gerektiren işlerde çabuk kopma, sık ara verme, etrafa bakma, başka uyaranlara yönelme görülebilir. Eğlenceli etkinliklerde daha uzun süre kalabilmesi, aileleri bazen yanıltır. Ancak dikkat eksikliği olan çocuklar ilgi çekici uyaranlara odaklanabilirken, yapılandırılmış ve sabır gerektiren görevlerde daha fazla zorlanabilir.

Yönergeleri takip edememe de sık karşılaşılan bir durumdur. Çocuk birden fazla basamaktan oluşan görevi tamamlayamaz, işe başlar ama yarım bırakır ya da söylenenin bir kısmını duyar. Bu noktada işitme sorunu, öğrenme güçlüğü ya da karşı gelme davranışı ile karışma ihtimali vardır. Bu yüzden belirtileri bağlam içinde değerlendirmek gerekir.

Evde fark edilen belirtiler

Ev ortamı, dikkat eksikliği belirtilerinin en görünür olduğu alanlardan biridir çünkü burada yapı daha esnektir. Çocuk odasını toplaması istendiğinde bir oyuncağı kaldırır, sonra başka bir şeye geçer ve görevi tamamlamadan ortamdan uzaklaşabilir. Sabah rutini uzayabilir, hazırlanma sırasında sık sık oyalanma yaşanabilir.

Ödev süreci de önemli ipuçları verir. Çocuk masaya oturmak istemeyebilir, sık sık kalem silgi arayabilir, tuvalet ya da su bahanesiyle kalkabilir. Bazen ödev saatlerce sürer ama ortaya çıkan iş, geçirilen zamana göre beklenenden düşük olur. Aileler bu tabloyu çoğu zaman motivasyon eksikliği sanır. Oysa bazı çocuklarda asıl güçlük, dikkati organize etmek ve görevi sonuna kadar sürdürebilmektir.

Günlük eşya kaybetme, unutkanlık ve dağınıklık da dikkat eksikliğiyle birlikte görülebilir. Montunu okulda bırakma, çantasına gerekli materyalleri koymama, sürekli aynı eşyayı arama gibi durumlar tekrar ediyorsa değerlendirmeye değerdir. Özellikle yaşına göre beklenen sorumlulukların belirgin şekilde aksaması önemlidir.

Okulda görülen dikkat eksikliği belirtileri

Okul, dikkatin talep edildiği en yapılandırılmış alan olduğu için belirtiler burada daha net fark edilebilir. Öğretmenler çocuğun derste sık dalıp gittiğini, yönergeleri kaçırdığını ya da başladığı işi tamamlamakta zorlandığını gözlemleyebilir. Bazı çocuklar sınıfta sessizdir ve bu yüzden fark edilmeyebilir. Hiperaktif görünmeyen çocuklarda dikkat eksikliği daha geç anlaşılabilir.

Akademik performansın çocuğun gerçek potansiyelini yansıtmaması dikkat çekicidir. Sözlü olarak iyi ifade eden bir çocuk, yazılı çalışmalarda basit hatalar yapabilir. Sınavda soruyu eksik okuma, işlemi yanlış sırada yapma, cevapları kaydırma gibi örüntüler görülebilir. Bu noktada sorun her zaman bilgi eksikliği değildir.

Defter düzeni, materyal takibi ve zaman yönetimi de önemli göstergelerdir. Çocuk ödev tarihlerini not etmeyebilir, teslim etmesi gereken çalışmayı evde unutabilir ya da sınıf içinde geçişlerde zorlanabilir. Özellikle öğretmenin sürekli hatırlatmasına ihtiyaç duyması, tek başına sürdürülebilir dikkat becerisinin zorlandığını düşündürebilir.

Her hareketlilik dikkat eksikliği midir?

Hayır. Her hareketli, konuşkan ya da sabırsız çocukta dikkat eksikliği ya da DEHB olduğu söylenemez. Yaş dönemine özgü canlılık, mizaca bağlı hareketlilik ya da çevresel etkenlere verilen tepkiler benzer görünebilir. Küçük çocukların uzun süre aynı yerde oturmakta zorlanması gelişimsel olarak beklenen bir durumdur.

Öte yandan dikkat eksikliği bazen [dürtüsellik ve hiperaktivite]ile birlikte görülebilir. Çocuk söz kesebilir, sırasını beklemekte zorlanabilir, düşünmeden hareket edebilir ya da sınıf içinde sık yer değiştirebilir. Ancak bazı çocuklarda tablo daha çok dalgınlık, yavaş başlama, unutkanlık ve organize olamama şeklinde ilerler. Bu yüzden yalnızca hareketliliğe bakarak karar vermek doğru değildir.

Ne zaman profesyonel değerlendirme gerekir?

Belirtiler birkaç haftalık geçici bir dönemden öteye geçiyorsa, hem evde hem okulda görülüyorsa ve çocuğun akademik, sosyal ya da duygusal işleyişini etkiliyorsa profesyonel değerlendirme gereklidir. Burada amaç çocuğa etiket koymak değil, yaşadığı güçlüğün kaynağını doğru anlamaktır.

Dikkat eksikliği belirtileri; [öğrenme güçlüğü, kaygı], duygusal zorlanmalar, uyku problemleri, duyusal hassasiyetler ve bazı gelişimsel farklılıklarla karışabilir. Bu nedenle yalnızca gözleme dayalı yorumlar yerine uzman değerlendirmesi önem taşır. [Standartlaştırılmış testler], klinik görüşme, aile öyküsü ve öğretmen geri bildirimi birlikte ele alındığında daha güvenilir bir çerçeve oluşur.

Özellikle şu durumlarda beklemeden destek almak faydalıdır: okul başarısında belirgin düşüş, ödev süreçlerinde yoğun çatışma, özgüvende azalma, öğretmenlerden sık geri bildirim gelmesi ve çocuğun “yapabiliyorum ama toparlayamıyorum” hissini sık yaşaması. Erken fark edilen güçlükler, çocuğun kendilik algısı üzerinde daha az yıpratıcı etki bırakır.

Değerlendirme neden bu kadar önemlidir?

Aileler bazen hızlı bir çözüm arayışıyla yalnızca belirtilere odaklanır. Oysa dikkat sorunlarının etkili biçimde ele alınabilmesi için çocuğun bilişsel performansı, dürtü kontrolü, duygusal düzenlenmesi ve aile sistemi birlikte değerlendirilmelidir. Çünkü aynı görünen davranışın altında farklı nedenler olabilir.

Örneğin bir çocuk derste dalıyor olabilir çünkü dikkatini sürdürmekte zorlanıyordur. Bir başka çocuk ise kaygı nedeniyle hata yapmaktan çekindiği için göreve başlayamıyordur. Dışarıdan benzer görünen bu iki durumda destek planı aynı olmaz. Bilimsel temelli değerlendirme, tam da bu ayrımı yapabildiği için değerlidir.

Attentioner Dikkat Merkezi gibi yapılandırılmış değerlendirme ve dikkat geliştirme yaklaşımı sunan merkezlerde amaç yalnızca sorun alanını tanımlamak değil, çocuğun güçlü yönlerini de ortaya koymaktır. Bu yaklaşım aileye daha net yol haritası sunar ve çocuğun gelişimini ölçülebilir şekilde takip etmeyi mümkün kılar.

Aileler evde nasıl yaklaşmalı?

İlk adım, çocuğu sürekli uyarmak yerine örüntüyü gözlemlemektir. Hangi saatlerde daha çok zorlanıyor, hangi görevlerde dikkat çabuk dağılıyor, yapılandırılmış destek verildiğinde performans değişiyor mu? Bu soruların cevabı uzman görüşmesi için de değerli veri sağlar.

İkinci olarak, davranışı kişilik özelliği gibi etiketlememek gerekir. “Dalgın”, “umursamaz”, “tembel” gibi ifadeler kısa vadede açıklayıcı görünse de uzun vadede çocuğun benlik algısını zedeler. Çocuk çoğu zaman yapmamak değil, sürdürememek nedeniyle zorlanır.

Evde kısa ve net yönergeler vermek, görevleri küçük parçalara bölmek, rutinleri görünür hale getirmek ve dikkat gerektiren zamanlarda uyaranları azaltmak fayda sağlayabilir. Yine de bu düzenlemeler profesyonel değerlendirme ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Çünkü destek planının etkili olması için çocuğun ihtiyacının doğru tanımlanması gerekir.

Bazı aileler “Biraz büyüsün geçer” diye beklemeyi seçer. Bazen gelişimsel olgunlaşma bazı güçlükleri azaltabilir, ancak işlevselliği belirgin etkileyen ve kalıcı hale gelen belirtilerde beklemek sorunu büyütebilir. Çocuk başarısızlık yaşamaya başladıkça motivasyonu düşebilir, kendine güveni zedelenebilir ve aile içi gerilim artabilir.

Çocuğun dikkatini anlamak, yalnızca ders başarısını artırmak için değil, duygusal iyilik halini korumak için de gereklidir. Doğru zamanda yapılan uzman değerlendirmesi ve uygun destek, çocuğun potansiyelini daha sağlıklı şekilde ortaya koymasına yardımcı olur. Bazen bir çocuğun en çok ihtiyacı olan şey, daha fazla uyarı değil, onu doğru okuyan bir yetişkin bakışıdır.

Çocuk Psikiyatristi | Çocuk Psikiyatristi İstanbul | Çocuk Psikiyatristi Ankara | Çocuk Psikiyatristi İzmir | Çocuk Psikiyatristi Bursa | Çocuk Psikiyatristi Adana