Otizm 15

İleri düzeyde ve karmaşık bir gelişimsel yetersizliktir. Doğuştan var olabildiği gibi, üç yaşa kadar olan dönemde de başlayabilir. Bununla birlikte otizmde 18 ayın altında güvenilir biçimde tanı koymak mümkün değildir. Yaklaşık her 500 çocuktan birinde görülür. Erkeklerde görülme sıklığı kızlardan dört kat fazladır. Kızlarda daha ileri düzeyde seyreder. Otistik bozukluğun ilk ortaya çıktığı yıllarda, otizmin anne-baba özellikleriyle ve çocuk yetiştirme biçimleriyle ilgili olabileceğine yönelik görüşler öne sürülmüştür.Yapılan araştırmalar, otistik bozukluğun anne-babaların kişilik özelikleriyle, çocuk yetiştirme biçimleriyle ve ailesel özelliklerle (etnik köken ya da sosyoekonomik durum gibi) ilişkili olmadığını göstermiştir.Bazı ailelerde daha sık rastlanması nedeniyle kalıtsal (genetik) olabileceği düşünülmektedir. Ancak henüz geni ya da genleri belirlenmiş değildir. Nörolojik, beyindeki yapısal ya da işlevsel bozukluklardan kaynaklanan bir yetersizlik olduğu kabul edilir.

Psikiyatri alanında Amerika’da yayınlanan bir kılavuz olan Ruhsal bozukluklara İlişkin Tanı ve İstatistik El Kitabı IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders-DSM IV)’na göre gelişimsel yetersizlik kategorisi altında yer alır ve çeşitleri şöyledir:

OTİZM

İleri derecede bir gelişimsel yetersizlik kategorisidir. Üç yaştan önce başlar. Sosyal etkileşimde, iletişimde ve hayali oyunda önemli geriliklerle ve çeşitli takıntılarla kendini gösterir.

RETT SENDROMU

Otistik bozukluklar içinde genetik temeli tam olarak belirlenmiş olan tek kategoridir.

• Yalnızca kızlarda görülür.

• Bir-dört yaş arasında başlar.

• Daha önce kazanılan beceriler yitirilir.

• Ellerin amaçlı kullanımı ortadan kalkar; yinelemeli el hareketleri başlar.

• El hareketleri en tipik özellikleridir.

Çocukluk Disintegratif Bozukluğu

Çok seyrek rastlanılır.

En az ilk iki yıl normal gelişim görülür.

Bozukluğun başlamasıyla, daha önce kazanılmış olan beceriler hızla yitirilir.

Çoğu çocuğun zihinsel becerileri, ileri derecede zihin özürlü düzeyine kadar geriler ve bu çocuklar birkaç yıl içinde otistik özellikleri tamamıyla gösterirler.

• ATİPİK OTİZM

Diğer kategorilerin hiç birine uymayan çocuklar için kullanılan kategoridir.

Tanı almamış otistiklerdir.

• ASPERGER SENDROMU

Sosyal etkileşimde sorunlar görülür.

İlgi ve etkinlikler sınırlıdır.

Zeka normal ya da normal üstüdür.

Dil gelişim sorunu görülmez. Bu en ayırıcı özellikleridir. Fakat dillerini diğerlerinden farklı kullanırlar. Örneğin sadece ilgi duydukları alanla ilgili konuşurlar. Bu kişiler meslek edinebilirler, evlenebilirler.

Zeka geriliği yoktur. Zekaları normal ya da üstündür.

YÜKSEK İŞLEVLİ OTİZM

DSM IV’te yer almaz; bunun bir alt kategorisi değildir.

Asperger sendromundan tek farkı, dil gelişiminde gerilik görülmesidir.

İki yaşa kadar tek sözcük, üç yaşa kadar ise cümlecik kullanımı çok sınırlıdır.

Zeka geriliği görülmeyen, zekası normal ya da normal üstü olan otistik çocuklardır.

EK ÖZÜRLER RAHATSIZLIKLAR

Yaklaşık %80’ininde zihin özürü

Görme, işitme gibi duyusal bozukluklar

Aşırı duyarlılık ya da aşırı duyarsızlık

Yaklaşık üçte birinde havale

Yaklaşık onda birinde fragile X sendromu

Otizmin belirtileri ve özellikleri farklı düzeylerde görülebilir.

YAYGIN BELİRTİLER

Her bir otistik birey farklı özellikler gösterebilir.

En yaygın belirtiler şunlardır:

1. Nesne Takıntıları: Nesneleri döndürme, onları sıraya dizme koklama, yalama vb.

2.Hareket Takıntıları: El çırpma, sallanma, koşma, zıplama, dönme gibi yinelemeli davranışları uzun sürelerle yapmak

3. İlgi Takıntıları: bilgisayarlar, uçak kazaları gibi konularla aşırı derecede ilgilenmek

4.Düzen Takıntıları: Günlük yaşamda belli rutinleri belli şekillerde yapma konusunda aşırı ısrarcı olma (örneğin, okula aynı yoldan gitmek, hep aynı tabaktan yemek yemek vb)

5.Başkalarının yaptıklarına ilgisiz kalma

6.Diğer çocuklarla iletişimde isteksizlik

7.Uygun olmayan gülmeler

8.Göz kontağında sınırlılık

9.Acıya karşı duyarsızlık

10.Çevreye ya da kendine yönelik saldırganlık

11.Aşırı hareketlilik ya da hareketsizlik

12.Tehlikeler karşısında duyarsızlık

13.Dil ve konuşma sorunları

14.Gülümseme, sarılma, okşama gibi duygu gösterimlerine karşı duyarsızlık

15.Seslenildiğinde duymuyormuş gibi davranmak

16.Gereksinimlerini ifade etmede zorluk

17.Öfke nöbetleri

18.Bazı becerilerde diğer becerilere kıyasla daha ileri ya da geri olmak

19.Yalnızlığı yeğlemek

20.Bazı duyularda aşırı duyarlılık; örneğin otistiklerin %40’ında belli seslerden rahatsızlık duyulması vardır

21.Sembolik (temsili ve işlevsel (nesneleri gerçek işlevleri doğrultusunda kullanmak) oyun eksikliği vardır.

Bu belirtilerin yaklaşık yarısı ya da daha fazlası görülürse otizmden şüphelenebiliriz.

TANILAMA

Tanıda, sosyal etkileşim, iletişim becerileri ve davranışlardaki farklılıklar ele alınmaktadır.

Kullanılan araçlar şunlardır:

1. Çocukluk Otizmi Dereceleme Ölçeği (Schopler ve diğ., 1980)

   • Ev ortamında gözlemler yapılarak tanı konulmaktadır.

Akkök, Gökler, Öktem, Reid ve Sucuoğlu (1995) tarafından Türkçeye çevrilmiş ve geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır.

1. Davranış Derecelendirme Ölçeği (Barthelemy ve diğ., 1989)

Sucuoğlu, Öktem, Akkök ve Gökler (1996) tarafından Türkçeye çevrilmiştir.

SIRADIŞI YETENEKLER

Otistik bireylerin yaklaşık %10’unda üstün yeteneklere rastlanır. Bunlardan bazıları şöyledir:

• Çok küçük yaşta okuma-yazma öğrenmek

• Enstrüman çalmak

• Uzun metinler ezberlemek

• Karmaşık aritmetik işlemler yapmak

DİL KONUŞMA BOZUKLUKLARI

-Konuşan otistikler genelde kendilerine özgü konuşma biçimlerine sahiptirler.

-Anında ya da gecikmeli olarak duyduklarını tekrarlamaları yaygındır

-Kişi zamirlerini kullanmada zorluk yaşarlar Konuşmalar çok hareketli melodik ya da çok düz robotik olabilir

-Vücut dilini kullanamazlar; söyledikleriyle jest ve mimikleri birbirini tutmaz

• Akıcı konuşanlar, karşılıklı konuşmada zorlanırlar. Konuşmaları genellikle onların favori konularında olur