Kemik İliği Nakli - Mehmet Yılmaz

Vücutta kan hücrelerinin yapımından kemik iliği kök hücreleri sorumludur. Kök hücreler çoğalabilir, farklılaşabilir ve farklı bir hücreye dönüşebilir. Kök hücrelerin bu özellikleri sayesinde vücudumuzda eritrositler (oksijeni dokulara taşıyan hücreler), trombositler (kanın pıhtılaşmasına yardımcı olan hücreler), lökositler ve lenfositler (enfeksiyon ve bağışıklık sisteminden sorumlu hücreler) dediğimiz hücre grupları oluşmaktadır.

Bu hücre gruplarının farklılaşması ve olgunlaşması için bazı hormonlar, büyüme faktörleri ve glikoproteinlere ihtiyaç vardır. İşte bu kök hücreler, kemik iliği naklinde alıcıya verilerek yeni bir kemik iliği oluşturulur.

Kemik İliği Nakli Nasıl Yapılır?

Kemik iliği naklinde yapısı bozulmuş hücreler, sağlıklı hücreler oluşturmak üzere kök hücreler ile değiştirilir. Hematolojide kemik iliği nakli; akut lösemiler, Hodgkin lenfoma, Non-Hodgkin lenfoma, multipl myeloma, aplastik anemi, kronik lösemiler, miyelodisplastik sendromlar, kemik iliği yetmezliği hastalıkları, hemoglobin yapım bozukluklarında yapılmaktadır. Bu hastalıklarda tedavi yanıtı elde edildiğinde veya uygun kriterler oluştuğunda hastalara kök hücre nakli yapmak sıralı bir tedavi seçeneğidir. Hematolojik hastalıklar dışında bazı solid organ tümörlerinde de kemik iliği nakli yapılmaktadır.

Hasta kök hücre nakli hakkında bilgilendirilir. Kök hücre nakil işlemlerinden önce hasta ve vericinin durumunu değerlendirmek için bazı biyokimyasal, mikrobiyolojik ve hematolojik testler yapılır. Özellikle akciğer ve kalp hastalıkları açısından araştırılır. Karaciğere yönelik sorunlar çözülür, diş muayenesinde saptanan çürük gibi sorunlar görüldüğünde tedavi edilir. Psikolojik açıdan hastanın uygun olup olmadığına bakılır, gerekirse destek tedaviler uygulanır.

Hastanın, rızasıyla kabul ettikten sonra hastalığına ve durumuna göre tedavisi başlar. Kök hücre toplanmasına engel bir durum olmadığı saptandıktan sonra kök hücre toplama günü planlanır. Kök hücrenin toplanacağı gün cerrahi veya radyoloji doktoru tarafından boyun veya kasık bölgesine bir kateter yerleştirilir. Kök hücreler bu yolla daha kolay toplanır. Kök hücre hastaya bu kateter yoluyla verilir. Kateterin tedavi süresince bakımı yapılarak, kan ürünleri, damar yolundan uygulanacak ilaçlar ve diğer sıvılar için kullanılır.

Kök Hücre Kaynakları

Kemik iliği naklinde kemik iliği kök hücreleri kullanılır ve bu kök hücreler değişik kaynaklardan sağlanabilir.

Bu kaynaklar:

1. Kemik iliği (kemik iliğinden toplanır),
2. Periferik kan (kan dolaşımından toplanır),
3. Kordon kanı (yenidoğan bir bebeğin göbek kordonundan ve plasentasından toplanır).

Kemik iliğinden toplanacak kök hücreler için verici ameliyathaneye alınır. Anestezi verilerek leğen kemiğinden (iliak kemik) kemik iliği toplanır. Toplanan iliğin içine yağ ve küçük kemik parçalarının karışmış olma ihtimaline karşı özel filtreler kullanılır. Kemik iliği bu filtrelerden geçirilerek yağ ve küçük kemik parçalarından temizlenir. Kök hücreler eğer hemen kullanılmayacak ise özel sıvılarda dondurulur. Dondurma işlemi -86 veya -196 derecelik dondurucularda gerçekleştirilir.

Kullanılacağı zaman çözdürülerek hastaya kan nakline benzer şekilde verilir. Bu kök hücreler hastaya verileceği zaman çoğunlukla santral venöz kateter denilen damar içi aparatlardan yararlanılır. Hastaya verilen kemik iliği kök hücreleri kemik iliğine yerleşerek yaklaşık 2-4 hafta sonra kan hücreleri üretimine başlar.

Periferik kandan elde edilecek kök hücreler; toplanmadan beş gün önce başlayarak hastaya kök hücreyi artıran büyüme faktörleri verilir. Büyüme faktörleri ile kemoterapi ilaçları verilince kök hücre sayısı daha çok artmaktadır. Nakil sonrası, olgunlaşmamış hücreler kemik iliğine yerleşir. Kendi yerlerinde çoğalmaya, farklılaşmaya ve yeni kan hücreleri üretmeye başlarlar. Hasarlı ve bozuk olan kök hücreler sağlıklı hücrelerle değiştirilir. Bu şekilde hastanın kansızlıktan, kanamadan ve enfeksiyonlardan korunabilmesi için eritrosit, trombosit ve lökosit yapılmaya başlanır.

Kök Hücre Nakil Çeşitleri

Kök hücre nakilleri otolog ve allojenik nakil olmak üzere iki şekilde yapılır.

- Otolog Kök Hücre Nakli: Hastadan toplanan kök hücreler yüksek doz kemoterapi verildikten sonra tekrar kendisine verilmesi ile gerçekleşir. Bu nakilde amaçlanan, yüksek doz kemoterapi sonrası hematolojik iyileşmeye fırsat vermektir. Kök hücreler zarar görebileceğinden, yüksek dozda kemoterapi ile radyoterapi öncesinde yukarıda anlatıldığı gibi hastaya toplanan kök hücreler verilir. Multipl Myeloma, Hodgkin Lenfoma, Non-Hodgkin Lenfoma gibi hastalıklarda öncelikle yapılan nakildir.

- Allojenik Kök Hücre Nakli: Bu nakil türü, hastadan değil; doku tipinin hastaya yakından uyduğu bir vericiden elde edilen kök hücrelerle gerçekleşir. Verici genellikle ailenin bir üyesi, çoğunlukla da kardeşlerden biridir. Ancak, akraba veya akraba dışı bir verici de olabilir.

Kordon Kanı:

Allojenik nakil için yenidoğan bebek plasentası ile göbek kordonundan alınan kan yeni bir kök hücre kaynağıdır. “Kordon kanı” adı verilen bu kan örneğinde çok sayıda kök hücre bulunmaktadır. Fakat kordon kanındaki kök hücre sayısı normal erişkin için genellikle yeterli olmadığından daha çok düşük kilolu erişkinler ile çocuklar için kullanılmaktadır.

Riskleri:

Allojenik kök hücre nakli sırasında, bağışçıdan hastaya taşınan lenfositler şayet hastada farklı algılanırsa bazı hücreleri yabancı zannederek onlarla savaşır. Bu da alıcının organlarında ağır hasarlara neden olan 'Graft Versus Host Hastalığı’na (GVHH) yol açabilir.

Allojenik kök hücre naklinin yol açabileceği riskin azaltılmasında, naklin hemen sonrasında bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların hastaya verilmesiyle vericinin lenfositlerinin alıcıya saldırma kapasiteleri baskılanmaya çalışılır. İstenen, allojenik kök hücre nakli sonrasında doku farklılıklarının nedeniyle doku hasarının başlamaması için hasta ve bağışçının mümkün olduğu kadarıyla doku uyumunun (HLA) tama yakın olmasıdır.

Kemik iliği nakli ile kemik iliğinin sağlıklı yeni kan hücreleri üretmeye başlaması uzun sürebilir. Nakil sonrası bağışıklık sistemi; kullanılan kök hücre kaynağı, kullanılan bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar ve farklı zamanlarda olgunlaşıp gelişen hücre alt gruplarına göre gecikebilir.

Kemik iliği nakli sonrasında enfeksiyonlar, mukozit, hemorajik sistit (mesaneden kanama olması), pnömoni (akciğer iltihabı), veno-okluzif hastalık, graft versus host hastalığı (doku uyumsuzluğu) ve kullanılan ilaçların yan etkileri sebebiyle görülen komplikasyonlar, kemik iliğinin düzelme sürecini etkileyebilmektedir.