Nurcan Eren
Dil ve Konuşma Terapisi
Bir Doktor Otizm Diyor, Diğeri Uyaran Eksikliği: Çocuğum İçin Ne Yapmalıyım?
“Bir doktora gidiyoruz, otizm diyor; başka bir doktora gidiyoruz, uyaran eksikliği diyor. Bir başkası ise atipik otizm olduğunu söylüyor. Ne yapacağımızı şaşırdık.”
Gelişimsel farklılıklar konusunda değerlendirme alan ailelerden bu cümleyi zaman zaman duyabiliyoruz.
Çocuğunuzun dil ve konuşma gelişiminde, sosyal etkileşiminde, oyun becerilerinde veya gelişiminin başka alanlarında farklılıklar olduğunu fark ettiğinizde bir uzmandan diğerine başvurmanız ve birbirinden farklı görüşler duymanız oldukça kafa karıştırıcı olabilir.
Bu süreçte ailelerin zihninde genellikle aynı soru oluşur:
“Peki şimdi ne yapacağız?”
Öncelikle şunu bilmek önemlidir: Farklı uzmanlardan farklı görüşler alınması, çocuğun yaşadığı gelişimsel güçlüğün ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, tek bir belirtiye veya tek bir değerlendirmeye dayanarak kesin bir tanı koymak da doğru değildir.
Burada önemli olan yalnızca “Tanı ne?” sorusuna cevap bulmak değil; çocuğun hangi gelişimsel alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğunu belirlemek ve gerekli desteği geciktirmemektir.
Bu yazıda, Otizm Spektrum Bozukluğu şüphesi, “uyaran eksikliği” olarak ifade edilen durumlar ve farklı uzman görüşleri arasında kalan ebeveynlerin nasıl bir yol izleyebileceğini ele alacağım.
Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?
Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB), sosyal iletişim ve etkileşim alanında sürekli güçlüklerin yanı sıra sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar, ilgi alanları veya etkinliklerle karakterize nörogelişimsel bir durumdur.
Otizm Spektrum Bozukluğu tanısı, çocuğun gelişim öyküsü ve davranışlarının kapsamlı bir klinik değerlendirmesi sonucunda konulur. Bu değerlendirme, ilgili hekimlik alanlarının yanı sıra gerektiğinde farklı uzmanlık alanlarının katkısını da içerebilir.
Burada önemli bir ayrım vardır:
Dil ve konuşma terapisti Otizm Spektrum Bozukluğu tanısı koymaz.
Dil ve konuşma terapistinin rolü; çocuğun dil ve konuşma becerilerini, sosyal iletişim özelliklerini ve iletişimsel ihtiyaçlarını değerlendirmek, gerekli durumlarda terapi sürecini planlamak ve aileyi uygun uzmanlara yönlendirmektir.
Bazı çocuklarda;
• Dil gelişiminde gecikme,
• Konuşma gelişiminde güçlük,
• Sosyal etkileşimde zorlanma,
• Oyun becerilerinde farklılık,
• Duyusal özelliklerde farklılık,
• Motor gelişimde gecikme,
• Dikkat ve davranış düzenleme güçlükleri
görülebilir.
Bu özelliklerin bazıları Otizm Spektrum Bozukluğu’nda da görülebilir. Ancak bu özelliklerden birinin veya birkaçının bulunması, tek başına çocuğun Otizm Spektrum Bozukluğu’nda olduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle çocuğun yalnızca tek bir belirti üzerinden değil, gelişiminin farklı alanları birlikte değerlendirilerek ele alınması gerekir.
“Uyaran Eksikliği” Denildiğinde Ne Anlamalıyız?
Aileler çocukları için “uyaran eksikliği var” ifadesini duyduklarında bunun kesin bir tanı olduğunu düşünebiliyor.
Oysa bu ifade kullanıldığında asıl önemli olan, çocuğun hangi becerilerde güçlük yaşadığını ve hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğunu belirlemektir.
Örneğin bir çocuk;
• Yaşına göre daha az sözcük kullanıyor olabilir,
• Cümle kurmakta zorlanıyor olabilir,
• Jest ve mimikleri sınırlı olabilir,
• Ortak dikkat becerilerinde güçlük yaşayabilir,
• Sembolik oyun becerileri gelişimsel olarak geride olabilir,
• Sosyal etkileşim başlatmakta veya sürdürmekte zorlanabilir.
Bu durumda yalnızca “uyaran eksikliği” ifadesine odaklanmak yerine, çocuğun gelişimsel profilini ayrıntılı olarak değerlendirmek gerekir.
Bir Uzman Otizm Spektrum Bozukluğu Diyor, Diğeri Uyaran Eksikliği Diyorsa Ne Yapmalıyım?
Farklı uzmanlardan farklı görüşler almak ebeveynler için oldukça yorucu olabilir.
Böyle bir durumda çocuğun gelişimini daha kapsamlı şekilde ele alan bir değerlendirme sürecine başvurmak faydalı olacaktır.
Otizm Spektrum Bozukluğu açısından değerlendirme yapılırken çocuğun gelişim öyküsü, ebeveynlerin gözlemleri ve uzman tarafından yapılan klinik gözlem birlikte ele alınır.
Bunun yanında, çocuğun dil ve konuşma becerilerinin ayrıntılı olarak değerlendirilmesi de önemlidir.
Çünkü:
“Çocuğum konuşmuyor.”
demek, çocuğun dil ve konuşma becerilerinin tamamı hakkında yeterli bilgi vermez.
Çocuğun;
• Alıcı dil becerileri,
• İfade edici dil becerileri,
• Sözcük dağarcığı,
• Jest ve mimikleri,
• Ortak dikkat becerileri,
• İletişim başlatma ve sürdürme biçimi,
• Sosyal etkileşim becerileri,
• Oyun ve sembolik oyun becerileri,
• Taklit becerileri
birlikte değerlendirilmelidir.
En Önemli Nokta: Müdahale İçin Tanının Kesinleşmesini Beklemeyin
Ailelerin bu süreçte yaptığı en önemli hatalardan biri, farklı tanılar arasında karar vermeye çalışırken uzun süre hiçbir destek almadan beklemektir.
Oysa çocuğun gelişiminde belirgin bir güçlük olduğu görülüyorsa, öncelikle bu güçlüğün hangi alanlarda olduğunu belirlemek ve ihtiyaç duyulan desteği başlatmak önemlidir.
Örneğin çocuğun dil ve konuşma gelişiminde belirgin bir gecikme varsa, Otizm Spektrum Bozukluğu açısından tanısal değerlendirme devam ederken de dil ve konuşma becerilerine yönelik destek planlanabilir.
Benzer şekilde, oyun, sosyal etkileşim veya başka bir gelişim alanında belirgin bir ihtiyaç varsa, çocuğun ihtiyaçlarına yönelik destekler tanısal süreç devam ederken de planlanabilir.
Tanısal süreç ile müdahale süreci birbirinden ayrı düşünülebilir.
Bir çocuğun destek alabilmesi için her zaman önce bütün soruların yanıtlanmasını beklemek gerekmez.
Erken Destek Neden Önemlidir?
Çocukluk döneminde gelişim hızlı ve dinamiktir. Çocuklar yeni beceriler edinmeye, öğrendikleri becerileri farklı ortamlara taşımaya ve çevreleriyle etkileşim içerisinde gelişmeye devam ederler.
Bu nedenle gelişimsel bir farklılıktan şüphelenildiğinde uzun süre beklemek yerine, çocuğun mevcut becerilerinin değerlendirilmesi ve ihtiyaç duyduğu alanların desteklenmesi önemlidir.
Erken dönemde başlanan uygun gelişimsel destekler;
• Çocuğun mevcut becerilerini güçlendirmesine,
• Yeni beceriler kazanmasına,
• Dil ve konuşma becerilerinin desteklenmesine,
• Sosyal etkileşim becerilerinin geliştirilmesine,
• Ebeveynlerin çocuklarını daha iyi anlamasına
katkı sağlayabilir.
Buradaki amaç çocuğu değiştirmek değil, çocuğun gelişimini ve çevresiyle kurduğu etkileşimi desteklemektir.
Çocuğumda Gelişimsel Bir Farklılık Olduğunu Düşünüyorsam Ne Yapmalıyım?
Öncelikle paniğe kapılmadan, ancak süreci de ertelemeden hareket etmek gerekir.
1. Çocuğun Gelişimini Bütüncül Olarak Değerlendirin
Yalnızca konuşmasına değil;
• Dil ve konuşma,
• Sosyal etkileşim,
• Oyun,
• Bilişsel beceriler,
• Motor gelişim,
• Günlük yaşam becerileri,
• Duyusal özellikler
gibi farklı gelişim alanlarına birlikte bakılması önemlidir.
2. Farklı Uzmanların Değerlendirmelerini Bir Araya Getirin
Çocuğunuzu değerlendiren uzmanların görüşlerini ve raporlarını bir arada bulundurmak, sonraki değerlendirmelerin daha sağlıklı ilerlemesine yardımcı olabilir.
3. “Tanı Ne?” Kadar “Çocuğumun İhtiyacı Ne?” Sorusunu da Sorun
Aile olarak yalnızca:
“Çocuğum Otizm Spektrum Bozukluğu’nda mı?”
sorusuna odaklanmak yerine;
“Çocuğum şu anda hangi becerilerde desteğe ihtiyaç duyuyor?”
sorusunu da sormak önemlidir.
4. Gerekli Desteği Ertelemeyin
Çocuğun gelişiminde belirgin bir güçlük varsa, tanısal süreç devam ederken ihtiyaç duyulan gelişimsel desteklerin planlanması mümkün olabilir.
Bu süreçte farklı uzmanlık alanlarının birlikte çalışması da çocuğun ihtiyaçlarının daha bütüncül ele alınmasına yardımcı olabilir.
Hangi Durumlarda Gelişimsel Değerlendirme Alınmalı?
Aşağıdaki durumlardan biri veya birkaçı varsa çocuğun gelişiminin ayrıntılı olarak değerlendirilmesi faydalı olabilir:
• Yaşına uygun sözcük ve cümleleri kullanmıyorsa,
• Söylenenleri anlamakta veya yönergeleri takip etmekte zorlanıyorsa,
• Jest ve mimikleri sınırlıysa,
• Ortak dikkat becerilerinde güçlük varsa,
• Yaşıtlarıyla etkileşim kurmakta zorlanıyorsa,
• Sembolik oyun becerileri sınırlıysa,
• Taklit becerileri gelişimsel olarak gerideyse,
• Tekrarlayıcı davranışlar veya yoğun ve sınırlı ilgi alanları görülüyorsa,
• Dil ve konuşma gelişimi belirgin şekilde yaşıtlarının gerisindeyse,
• Gelişiminde daha önce kazandığı bazı becerilerde gerileme fark ediliyorsa,
• Ebeveyn olarak çocuğun gelişimiyle ilgili belirgin bir endişeniz varsa.
Bu belirtilerden birinin görülmesi otomatik olarak Otizm Spektrum Bozukluğu anlamına gelmez.
Gelişimsel değerlendirme; çocuğun güçlü yönlerini ve desteklenmesi gereken alanlarını anlamak için yapılır.
Dil ve Konuşma Terapisti Değerlendirmede Neleri İnceler?
Dil ve konuşma terapisti tarafından yapılan değerlendirmede çocuğun yalnızca konuşup konuşmadığına bakılmaz.
Çocuğun;
• Alıcı dil becerileri,
• İfade edici dil becerileri,
• Sözcük dağarcığı,
• Cümle yapıları,
• Konuşma sesleri,
• Jest ve mimikleri,
• Ortak dikkat becerileri,
• İletişim başlatma ve sürdürme biçimi,
• Sosyal iletişim becerileri,
• Oyun ve sembolik oyun becerileri
çocuğun yaşına ve gelişimsel özelliklerine göre ele alınabilir.
Değerlendirme sonucunda çocuğun hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğu belirlenerek aileye uygun yönlendirmeler yapılabilir ve gerekli durumlarda bireyselleştirilmiş terapi süreci planlanabilir.
Tanı Kadar Çocuğun İhtiyacını Anlamak da Önemlidir
Bir aile için “Otizm Spektrum Bozukluğu mu, uyaran eksikliği mi, başka bir gelişimsel farklılık mı?” sorusunun cevabını aramak elbette önemlidir.
Ancak süreç yalnızca bir tanı arayışına dönüşmemelidir.
Çünkü bazen tanısal süreç devam ederken çocuğun dil ve konuşma, sosyal etkileşim, oyun veya diğer gelişimsel alanlarda desteğe ihtiyacı olduğu zaten görülebilir.
Bu nedenle ailelerin kendilerine şu soruyu da sormaları önemlidir:
“Çocuğum şu anda neye ihtiyaç duyuyor ve biz bugün onun gelişimini nasıl destekleyebiliriz?”
Farklı uzmanlardan farklı görüşler aldıysanız kendinizi çaresiz hissetmeniz çok anlaşılır. Ancak bu belirsizlik, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteğin ertelenmesi anlamına gelmemelidir.
Amaç çocuğa hızlıca bir etiket koymak değil; çocuğu doğru anlamak, güçlü yönlerini ortaya çıkarmak ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanlarda zamanında harekete geçmektir.
Ataşehir’de Çocuklarda Dil ve Konuşma ve Gelişimsel Değerlendirme
Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili farklı uzmanlardan farklı görüşler aldıysanız veya çocuğunuzun dil ve konuşma, sosyal etkileşim, oyun ve gelişim alanları konusunda endişeleriniz varsa, kapsamlı bir gelişimsel değerlendirme süreci yol gösterici olabilir.
İstanbul Ataşehir’de bulunan Sağlık Meslek Hizmet Birimimde, çocukların dil ve konuşma becerileri ile sosyal iletişim ve gelişimsel özelliklerinin değerlendirilmesi ve ihtiyaçlarına yönelik terapi süreçleri yürütülmektedir.
Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili sorularınız varsa veya değerlendirme süreci hakkında bilgi almak istiyorsanız benimle iletişime geçebilirsiniz.
Kaynaklar
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
Hyman, S. L., Levy, S. E., & Myers, S. M. (2020). Identification, evaluation, and management of children with autism spectrum disorder. Pediatrics, 145(1), e20193447.
Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Clinical testing and diagnosis for autism spectrum disorder.
Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Screening for autism spectrum disorder.
Bu makalenin DoktorTakvimi web sitesinde yayımlanması, yazarın açık izniyle yapılmaktadır. Web sitesindeki tüm içerikler, fikri ve sınai mülkiyet mevzuatı kapsamında uygun şekilde korunmaktadır.
DocPlanner Teknoloji A.Ş. web sitesi tıbbi tavsiye sunmaz. Bu sayfanın içeriği, metinler, grafikler, görseller ve diğer materyaller de dahil olmak üzere, yalnızca bilgilendirme amacıyla oluşturulmuştur ve tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavinin yerini almak amacı taşımaz. Herhangi bir sağlık sorununuzla ilgili şüpheniz varsa, bir uzmana danışınız.
İlgili makaleler
DocPlanner Teknoloji A.Ş.
E-5 Karayolu, Esentepe Mahallesi, Lapis Han, No:25 D:102-103-120
Kartal İstanbul, Türkiye