Çocuğum Belirli Davranışlar veya Alışkanlıklarda Zorlanıyor
Çocuğunuzun son zamanlarda sık sık öfke nöbeti geçirdiğini, parmak emdiğini, tırnak yediğini, ekranı bırakmakta zorlandığını ya da tuvalet ve beslenme konusunda güçlük yaşadığını fark ettiğinizde doğal olarak endişelenebilirsiniz. Birçok ebeveyn bu davranışların normal gelişimin bir parçası mı olduğunu, yoksa destek alınması gereken bir durum mu olduğunu merak eder.
Öncelikle şunu bilmek önemlidir: Her davranışın bir nedeni vardır. Çocuklar, yetişkinler gibi yaşadıkları duyguları her zaman sözcüklerle ifade edemezler. Kaygılarını, korkularını, üzüntülerini, hayal kırıklıklarını ya da karşılanmamış ihtiyaçlarını çoğu zaman davranışları aracılığıyla anlatırlar. Bu nedenle davranışın kendisine odaklanmak kadar, davranışın altında yatan mesajı anlamaya çalışmak da önemlidir.
Davranışlar bize ne anlatır?
Bir çocuk yeni bir kardeşi olduğu için yeniden parmak emmeye başlayabilir. Okula başlayan bir çocuk, gün içinde yaşadığı stresi eve geldiğinde öfke nöbetleriyle dışa vurabilir. Anne veya babasından ayrılmakta zorlanan bir çocuk ekran karşısında daha fazla vakit geçirmek isteyebilir. Bazı çocuklar ise yaşadıkları kaygıyı tırnak yiyerek, tik geliştirerek ya da yemek yemeyi reddederek ifade edebilir.
Bu davranışların hiçbiri tek başına çocuğun "şımarık", "inatçı" ya da "yaramaz" olduğunu göstermez. Çoğu zaman davranış, çocuğun baş etmekte zorlandığı bir durumun dışarıdan görünen kısmıdır.
Aynı davranışın her çocukta nedeni farklı olabilir
Ebeveynler bazen çevreden şu önerileri duyabilir:
"Hiç ilgilenme, bırak kendi kendine geçer."
"Biraz sert davranırsan bırakır."
"Bizim çocukta da vardı, büyüyünce geçti."
Her çocuğun gelişim öyküsü farklıdır. Aynı davranış iki farklı çocukta tamamen farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Bu nedenle başka çocuklarla kıyaslama yapmak yerine çocuğun kendi gelişim sürecini değerlendirmek çok daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
Davranışın ne zaman başladığı, hangi ortamlarda arttığı, ne kadar sürdüğü, aile yaşamında son dönemde yaşanan değişiklikler, okul süreci, arkadaş ilişkileri ve çocuğun gelişim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.
Ebeveyn olarak neler yapabilirsiniz?
Davranışı gördüğünüz anda yalnızca onu durdurmaya çalışmak yerine önce çocuğunuzu anlamaya çalışın. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
• Bu davranış ne zaman başladı?
• Son dönemde hayatımızda önemli bir değişiklik oldu mu?
• Çocuğum bu davranışı daha çok hangi zamanlarda gösteriyor?
• Yorulduğunda, üzüldüğünde ya da kaygılandığında mı artıyor?
• Davranışın öncesinde ve sonrasında neler oluyor?
Bu soruların yanıtları, davranışın altında yatan nedenleri anlamanıza yardımcı olabilir.
Çocuğunuzu sık sık eleştirmek, utandırmak, cezalandırmak veya kardeşleriyle kıyaslamak ise çoğu zaman davranışın azalmasını sağlamaz. Aksine çocuk kendini anlaşılmamış hissedebilir ve davranış daha da sık görülebilir.
Hangi durumlarda değerlendirme yapılması faydalı olabilir?
Bazı davranışlar gelişim döneminin doğal bir parçası olabilirken, bazı durumlarda daha ayrıntılı değerlendirme gerekebilir. Özellikle davranış;
• Uzun süredir devam ediyorsa,
• Günlük yaşamı etkiliyorsa,
• Okul, arkadaşlık veya aile ilişkilerini zorlaştırıyorsa,
• Çocuğun yaşam kalitesini düşürüyorsa,
• Ebeveynlerin bütün çabalarına rağmen artarak devam ediyorsa,
çocuğun gelişimsel ve duygusal açıdan kapsamlı şekilde değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Görüşmelerde nasıl bir yol izlenir?
Görüşmelerde yalnızca davranışa odaklanılmaz. Çocuğun gelişimsel özellikleri, duygusal ihtiyaçları, aile ilişkileri, okul yaşantısı ve günlük rutinleri birlikte değerlendirilir. Çünkü davranışı anlamadan yalnızca sonucu değiştirmeye çalışmak çoğu zaman kalıcı bir değişim sağlamaz.
Aynı zamanda ebeveynlere, ev ortamında uygulayabilecekleri, çocuğun yaşına ve ihtiyaçlarına uygun öneriler sunulur. Amaç, çocuğun kendini daha iyi ifade edebilmesini desteklemek, duygu düzenleme becerilerini güçlendirmek ve aile içindeki iletişimi daha sağlıklı hâle getirmektir.
Sonuç
Çocuklar bazen konuşarak değil, davranışlarıyla yardım isterler. Parmak emme, tırnak yeme, öfke nöbetleri, ekran kullanımında güçlük, beslenme veya tuvalet alışkanlıklarıyla ilgili sorunlar tek başına değerlendirilmemelidir. Her davranışın ardında anlaşılmayı bekleyen bir duygu, karşılanmayı bekleyen bir ihtiyaç ya da çözülmeyi bekleyen bir güçlük olabilir.
Çocuğun davranışını yalnızca değiştirmeye çalışmak yerine, onu anlamaya çalışmak hem ebeveyn-çocuk ilişkisini güçlendirir hem de çocuğun gelişimini destekleyen en önemli adımlardan biridir.
Unutmayın; davranışlar çoğu zaman bir sorun değil, çocuğun bize anlattığı bir hikâyedir. O hikâyeyi birlikte anlamaya çalışmak ise değişimin başlangıcı olabilir.
Uzman Psikolog Habibe CAN
