Esra Özel
Psikoloji, Psikolojik Danışma ve Rehberlik, Çocuk Gelişimi
Göreli Yoksunluk: Neden Sahip Olduklarımız Bizi Mutlu Etmiyor?
Hayat standartlarınız nesnel olarak artmasına rağmen kendinizi hala “geride” hissediyor musunuz? Cevabınız evetse, sosyal psikolojinin en köklü kuramlarından biri olan Göreli Yoksunluk (Relative Deprivation) ile karşı karşıyasınız demektir. Bu kuram bize şunu söyler: İnsanın mutluluğu veya tatmini, mutlak varlığına değil; kendini kiminle, hangi grupla veya hangi geçmişiyle kıyasladığına bağlıdır.
1. “Amerikan Askeri” Paradoksu: Her Şey Kıyasla Başlar
Kuramın temeli II. Dünya Savaşı’ndaki ilginç bir bulguya dayanır. Terfi imkanlarının çok yüksek olduğu birimlerdeki askerler, terfi imkanlarının neredeyse hiç olmadığı birimlerdeki askerlere göre hallerinden daha fazla şikayetçidir.
• Neden? Çünkü terfi imkanı çoksa, terfi alamayan asker çevresindeki “alanlarla” kendini kıyaslar ve yoksunluk hisseder. İmkan yoksa, kıyaslayacak bir “başarı” örneği olmadığı için yoksunluk hissi de oluşmaz.
2. Yoksunluğun Beş Şartı ve Adalet Algısı
Crosby’ye (1976) göre bir durumun “yoksunluk” olarak hissedilmesi için sadece “sahip olmamak” yetmez. Şu beşli mekanizmanın çalışması gerekir:
1. Farkındalık: Diğerlerinin X’e sahip olduğunu görme.
2. İstek: X’e sahip olmayı isteme.
3. Hak Etme: X’i hak ettiğine inanma.
4. Erişilebilirlik: X’e ulaşmanın mümkün olduğunu düşünme (Erişilemez görülen şey yoksunluk yaratmaz).
5. Dışsal Atıf: Suçu kendinde değil, sistemde veya başkasında görme.
3. Kumar ve “Anlık Ödül” Arzusu
Callan ve ark. (2011) araştırması, bu kuramın karanlık bir yüzünü aydınlatıyor. Kendini başkalarına göre dezavantajlı (yoksun) hisseden bireyler:
• Gelecekteki büyük ödüller yerine anlık ödüllere (delay discounting) odaklanırlar.
• Bu durum, finansal durumlarını hızla “eşitleme” çabası olarak örneğin kumar oynama eğilimini artırır.
4. Bireysel vs. Grupsal Yoksunluk
Kimi zaman kendimiz için üzülürüz (Bireysel/Egoistik), kimi zaman ise mensup olduğumuz grup adına (kadınlar, işçiler, etnik gruplar) haksızlığa uğradığımızı hissederiz (Grup/Fraternal).
• Bireysel yoksunluk stresi ve kaygıyı artırırken;
• Grup temelli yoksunluk sosyal değişimi, kolektif eylemleri ve hak arama mücadelelerini (örneğin işçilerin grev yapması) tetikler.
5. Yoksunluğun Panzehiri: Benlik Saygısı
Çalışmalarda da vurgulandığı gibi, Benlik Saygısı ile Göreli Yoksunluk arasında negatif bir ilişki vardır. Kişinin öz saygısı ne kadar yüksekse, dışsal kıyaslamaların yarattığı “yetersizlik” hissiyle o kadar iyi başa çıkabilir.
Yazarın Notu: Unutmayın; başkasının bahçesindeki çimenlerin daha yeşil görünmesi her zaman çimenlerin kalitesinden değil, sizin baktığınız noktadan kaynaklanıyor olabilir.
Bu makalenin DoktorTakvimi web sitesinde yayımlanması, yazarın açık izniyle yapılmaktadır. Web sitesindeki tüm içerikler, fikri ve sınai mülkiyet mevzuatı kapsamında uygun şekilde korunmaktadır.
DocPlanner Teknoloji A.Ş. web sitesi tıbbi tavsiye sunmaz. Bu sayfanın içeriği, metinler, grafikler, görseller ve diğer materyaller de dahil olmak üzere, yalnızca bilgilendirme amacıyla oluşturulmuştur ve tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavinin yerini almak amacı taşımaz. Herhangi bir sağlık sorununuzla ilgili şüpheniz varsa, bir uzmana danışınız.
DocPlanner Teknoloji A.Ş.
E-5 Karayolu, Esentepe Mahallesi, Lapis Han, No:25 D:102-103-120
Kartal İstanbul, Türkiye