Zeynep Bülbül
Psikoloji
Uzamış Yas Neden Olan Bastırmalar:
1. “Güçlü Olmalıyım” Maskesiyle Bastırma
Bu bastırma biçiminde kişi:
• Ağlamaz
• Duygularını konuşmaz
• Çevresindekileri teseli eden kişi olur
Cümleler genellikle şunlardır:
• “Ben iyiyim”
• “Hayat devam ediyor”
• “Daha kötüsü de olabilirdi”
Psikolojik işlevi:
Kişi, çökerse bir daha toparlanamayacağını hisseder. Güçlü kalmak, dağılmamak için bir savunmadır.
Sonuç:
Yas ileride ani çökmeler, panik ataklar ya da açıklanamayan yorgunluklar olarak geri dönebilir.
2. Aşırı Meşguliyetle Bastırma (Kaçış Yası)
Kişi:
• Sürekli çalışır
• Programını boş bırakmaz
• Eve geç gelir, yalnız kalmamaya çalışır
Boşluk tehlikelidir; çünkü boşlukta yas konuşur.
Psikolojik işlevi:
Duyguya temas etmemek için zihni sürekli “meşgul” tutmak.
Sonuç:
Tatillerde, geceleri ya da durmak zorunda kalınca yoğun çökmeler yaşanır.
3. Mantığa Sığınarak Bastırma
Bu kişiler yası entelektüel düzeyde tutar:
• “Zaten yaşlıydı”
• “Bu hayatın gerçeği”
• “Herkes bir gün ölecek”
Duygu yoktur, açıklama vardır.
Psikolojik işlevi:
Duygusal acıyı kontrol edilebilir hale getirmek.
Sonuç:
Kişi çok “akıllı” konuşur ama beden baş ağrıları, mide sorunları, kas ağrıları ile yası dile getirir.
4. Suçlulukla Bastırma
Yas, burada kendine yönelen bir saldırıya dönüşür:
• “Daha fazla ilgilenmeliydim”
• “O gün şunu yapmasaydım…”
• “Benim yüzümden oldu”
Psikolojik işlevi:
Suçluluk, çaresizlikten daha katlanılabilir bir duygudur.
Çünkü suçlulukta bir “kontrol yanılsaması” vardır.
Sonuç:
Kişi yas tutmak yerine kendini cezalandırır. İyileşme gecikir.
5. Öfkeye Dönüştürerek Bastırma
Bu bastırma biçiminde yas:
• Sinirlilik
• Tahammülsüzlük
• Patlamalar
şeklinde yaşanır.
Öfkenin hedefi:
• Yakın ilişkiler
• Hayat
• Doktorlar, sistem, kader
• Bazen ölen kişi bile olabilir
Psikolojik işlevi:
Öfke, üzüntüden daha “aktif” ve daha güçlü hissettirir.
Sonuç:
Kişi “yaslı” değil, “zor biri” gibi algılanır; yalnızlaşır.
6. Hızlıca Yeni Bir Bağ Kurarak Bastırma
Özellikle ilişki kayıplarında görülür:
• Çok kısa sürede yeni bir ilişki
• Yoğun bağlanma
• “Tamam, geçti” hissi
Psikolojik işlevi:
Boşluk hissinden kaçmak.
Sonuç:
Yeni ilişki, eski yasın taşıyıcısı olur. Beklenmedik krizler çıkar.
7. Hiçbir Şey Hissetmemek (Duygusal Donma)
Kişi şunu söyler:
• “Üzgün olmam gerektiğini biliyorum ama hiçbir şey hissetmiyorum”
Bu genellikle çevreyi endişelendirir.
Psikolojik işlevi:
Zihin, aşırı acıya karşı sistemi kapatır.
Sonuç:
Duygular bir süre sonra gecikmeli ve daha yoğun şekilde ortaya çıkabilir.
8. Bedene Taşıyarak Bastırma (Somatizasyon)
Konuşulamayan yas:
• Sürekli yorgunluk
• Ağrılar
• Bağışıklık düşüşü
• Uyku bozuklukları
şeklinde bedende yaşanır.
Psikolojik işlevi:
Duygusal ifade yerine bedensel ifade.
Sonuç:
Tıbbi açıklaması bulunamayan şikâyetler.
9. “Unuttum” Diyerek Bastırma
Bazı kişiler kaybı tamamen hayatından çıkarır:
• Fotoğrafları kaldırır
• Konuşmaz
• Anıları silmeye çalışır
Psikolojik işlevi:
Bağ kurmaktan doğan acıyı tamamen yok etme arzusu.
Sonuç:
Yas, başka kayıplarda çok daha şiddetli geri döner.
Çok Önemli Bir Nokta:
Yasın bastırılması:
• Bilinçli bir tercih değildir
• Zayıflık değildir
• Kişinin o anki dayanma kapasitesine göre geliştirdiği bir savunmadır
Ama bastırılan yas, çözülmezse hayatın başka alanlarında kendini tekrar ettirir.
Uzamış Yasın Sebepleri:
Kişi fark etmeden bilinçsizce geliştirdiği hayatta kalma stratejileriyle acıyı kenara iter.
Yasın getirdiği acılardan farklı yollarla kaçar ve bilinç dışında bastırır.
Bu farklı bastırma şekilleri şu şekiller görülür;
- Güçlü Davranma, Hissetme Maskesiyle Bastırma
- Aşırı Meşguliyetlerle Bastırma (Kaçış)
- Sürekli Mantığa Sığınarak Bastırma (Duygulara asla temas edilmez)
- Öfkeye Sığınarak Bastırma (öfke hissederek, yas acısını bastırır)
- Hızlıca Yeni Bir Bağ Kurarak Bastırma
- Hiçbir Şey Hissetmeyerek Bastırma (duygusal donukluk)
- Bedensel Ağrı ve Sorunlar Yaşayarak, Asıl Yas Acısını Bastırma
Uzamış Yasın Nasıl Görünür?/ Belirtileri:
• Aylar–yıllar geçmesine rağmen acının hiç azalmamaması ve yaşamın durması,
• Günlük işlevselliğin ciddi biçimde bozulması,
• Kişi donuk halleri,
• Yoğun suçluluk hissi, kendini cezalandırma veya hayattan kopma halleri,
• “Onsuz yaşayamam” düşüncesi,
• Uzun süren depresif haller,
• Nedensiz öfke patlamaları,
• Bedensel ağrılar,
• Anksiyete,
• İlişkilerde kopukluk veya aşırı bağlanma,
• Ölme isteği ya da yaşamdan vazgeçme düşünceleri
Bu noktada psikolojik destek, “acıdan kurtarmak” için değil; acıyla sağlıklı bir ilişki kurmayı öğretmek için gereklidir.
Sağlıklı Yas için Gerekenler:
“Sağlıklı yas” genellikle yanlış anlaşılır. Çoğu kişi bunu çabuk toparlanmak, güçlü durmak ya da acıdan kurtulmak sanır. Oysa sağlıklı yas, acının içinden geçebilme kapasitesiyle ilgilidir. Aşağıda, bu sürecin olmazsa olmaz koşullarını; klinik, yaşantısal ve somut örneklerle anlatıyorum.
- Kaybın Gerçekliğine Hissederek Kabul Edebilmek
Sağlıklı yas, “oldu” demekle değil, olduğunu hissedebilmekle başlar.
• Cenazeye gitmek, eşyalarla yüzleşmek, anıları hatırlamak bu yüzden önemlidir.
• “Biliyorum ama hissetmiyorum” hali, sürecin henüz başı olabilir.
Örnek:
Annesini kaybeden birinin aylar sonra hâlâ telefonda annesinin numarasını arayacak gibi hissetmesi, zihnin gerçeği duygusal düzeyde henüz kabul edemediğini gösterir.
- Duygulara Alan Açılması (Kontrol Değil, Temas)
Sağlıklı yas, duyguları yönetmek değil; duygulara izin verebilmektir.
• Ağlamak, susmak, öfkelenmek, bazen hiçbir şey hissetmemek normaldir.
• “Böyle hissetmemeliyim” cümlesi süreci tıkar.
Örnek:
Bir kişi gündüzleri çok güçlüyken, geceleri yoğun ağlama yaşayabilir. Bu bir gerileme değil, yasın ritmidir.
- Yalnız Kalmadan Yas Tutabilmek
Yas en ağır şekilde yalnız yaşandığında zorlaşır.
• Anlatılabilen acı, taşınabilir hale gelir.
• Dinleyen kişinin çözüm sunması gerekmez; orada olması yeterlidir.
Örnek:
“Bunu herkes yaşadı, geçer” diyen biriyle değil;
“Anlatmak ister misin?” diyen biriyle yas daha sağlıklı ilerler.
- Kendine Zaman Tanımak (Takvim Baskısı Olmadan)
Sağlıklı yasın bir süresi yoktur.
• 40 gün, 6 ay, 1 yıl gibi toplumsal beklentiler iyileştirici değildir.
• Kişi kendi temposunu yaşamalıdır.
Örnek:
Bir yıl sonra hâlâ doğum gününde üzülmek, sürecin bozuk olduğunu değil; bağın anlamlı olduğunu gösterir.
- Suçluluk ve “Keşke”lerle Çalışabilmek
Sağlıklı yas, suçluluğun fark edilmesini içerir.
• “Daha fazlasını yapabilirdim” düşünceleri yasın parçasıdır.
• Ama bu düşüncelerde takılı kalmak süreci kilitler.
Örnek:
“Onu hastaneye daha erken götürmeliydim” düşüncesi, aslında çaresizlikle baş etme çabasıdır. Bunun fark edilmesi iyileştiricidir.
- Kaybedilenle Bağın Dönüşmesine İzin Vermek:
Sağlıklı yas, bağı koparmayı değil; bağı dönüştürmeyi içerir.
• Anıları hatırlamak
• İçsel bir konuşma sürdürmek
• Onun değerlerini yaşatmak
bunlar iyileşmeye engel değildir.
Örnek:
Bir babanın “Babam olsaydı ne derdi?” diye düşünmesi, sağlıksız değil; içselleştirilmiş bağın göstergesidir.
- Günlük Hayata Kademeli Dönüş:
Sağlıklı yas, hayata aniden dönmek değil; adım adım yeniden bağ kurmaktır.
• İlk başta zevk gelmeyebilir; bu normaldir.
• Keyif almak, ihanete eşit değildir.
Örnek:
Gülmekten sonra gelen suçluluk, “onu unuttum” değil; “yaşıyorum” anlamına gelir.
- Bedensel İhtiyaçlara Dikkat:
Yas bedeni yorar.
• Uyku, beslenme, hareket desteklenmelidir.
• Beden ihmal edildiğinde yas daha ağır hissedilir.
Örnek:
“Yemek yemiyorum ama üzgün olduğum için” cümlesi, yasın bedeni de taşıdığını gösterir.
- Duyguların Dalgalı Olabileceğini Kabul Etmek:
Sağlıklı yas düz bir çizgi değildir.
• İyi günler, kötü günler olur.
• “Geriye gittim” hissi yanlıştır.
Örnek:
Aylar sonra gelen yoğun bir ağlama, gerileme değil; yasın başka bir katmanıdır.
- Gerekirse Profesyonel Destek Alabilmek:
Sağlıklı yas, her şeyi tek başına yapabilmek değildir.
• Bazen yas, eski yaraları da açar.
• Terapide yas, güvenli bir alanda işlenir.
Destek almak:
• Zayıflık değil
• Kaçış değil
• Sorumluluktur
Sonuç olarak sağlıklı yas:
• Acıyı silmez,
• Sevgiyi azaltmaz,
• Bağı koparmaz.
Normal Yas Nasıl Görünür?/ Belirtileri:
▪ Acı yoğundur ama zamanla yoğunluğu azalır.
Örneğin; sürekli acı hisseden kişi zamanla bu acıyı sadece kaybı anımsatan durumlar söz konusu olduğunda hisseder (doğum günleri, yıl dönümleri, anımsatıcı bir şarkı).
▪ Kişi günlük işlevlerine yavaş yavaş dönebilir
▪ Özlem sürse de yaşamla bağ yeniden kurulur
Bu noktada psikolojik destek, “acıdan kurtarmak” için değil; acıyla sağlıklı bir ilişki kurmayı öğretmek için gereklidir.
Bu makalenin DoktorTakvimi web sitesinde yayımlanması, yazarın açık izniyle yapılmaktadır. Web sitesindeki tüm içerikler, fikri ve sınai mülkiyet mevzuatı kapsamında uygun şekilde korunmaktadır.
DocPlanner Teknoloji A.Ş. web sitesi tıbbi tavsiye sunmaz. Bu sayfanın içeriği, metinler, grafikler, görseller ve diğer materyaller de dahil olmak üzere, yalnızca bilgilendirme amacıyla oluşturulmuştur ve tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavinin yerini almak amacı taşımaz. Herhangi bir sağlık sorununuzla ilgili şüpheniz varsa, bir uzmana danışınız.
DocPlanner Teknoloji A.Ş.
E-5 Karayolu, Esentepe Mahallesi, Lapis Han, No:25 D:102-103-120
Kartal İstanbul, Türkiye