"Kaç Net Yaptın?" Sorusunun Bir Çocuğa Ne Hissettirdiğini Hiç Düşündünüz mü?
Akşam yemeği. Masada herkes var. Deneme sınavının sonuçları bugün açıklandı ve çocuğunuz her zamankinden sessiz. Siz de iyi niyetle soruyorsunuz: "Eee, kaç net?"
Bu soru kulağa çok masum geliyor. Ama okulda ortaokul ve lise öğrencileriyle çalıştığım yıllarda, odama gelen gençlerden en sık duyduğum cümlelerden biri şuydu: "Eve gitmek istemiyorum, yine soracaklar."
Bu yazıyı LGS ya da YKS'ye hazırlanan bir çocuğu olan anne babalar için yazıyorum. Sonunda, sınav dönemi boyunca çocuğunuza söyleyebileceğiniz belki de en işe yarar cümleyi paylaşacağım. Ama o cümlenin neden işe yaradığını anlamak için önce kaygının nereden geldiğine bakmamız gerekiyor.
Biraz kaygı iyidir, peki ne zaman fazla olur?
Önce rahatlatıcı bir bilgi: Sınav öncesi biraz gerginlik normaldir, hatta işe yarar. Hafif bir kaygı dikkati toplar, çalışmaya motive eder. Hiç kaygılanmayan bir öğrenci genellikle sınavı da pek önemsemiyordur.
Sorun, kaygı belli bir seviyeyi aştığında başlar. O noktadan sonra kaygı performansı artırmaz, tersine düşürür. Öğrenci bildiği soruyu sınavda hatırlayamaz, kitabı açıp aynı paragrafı beş kez okur, denemeden önceki gece uyuyamaz. Bazıları karın ağrısı ya da baş ağrısıyla gelir. Beden, söze dökülemeyen gerginliği taşımaya başlamıştır.
Aslında korkulan şey sınav değil
Sınav kaygısı yaşayan gençlerle konuştuğumda, kaygının altından çoğu zaman sınavdan daha büyük bir şey çıkar. "Ya kazanamazsam?" sorusunun hemen arkasında başka sorular durur:
"Ya annemle babamı hayal kırıklığına uğratırsam?"
"Ya herkes benden iyi olursa?"
"Ya ben aslında sandıkları kadar zeki değilsem?"
Yani genç için sınav, sadece bir sınav olmaktan çıkar. Kendi değerinin ölçüldüğü bir yere dönüşür. Böyle olunca her deneme sonucu bir puan değil, bir hüküm gibi gelir. "Kaç net?" sorusu da bu yüzden ağır gelir. Çocuk o soruyu "Ne kadar değerlisin?" diye duyar.
Bunun kimsenin kötü niyetinden kaynaklanmadığını biliyorum. Çoğu anne baba çocuğunun geleceği için kaygılanıyor ve bu kaygıyla soru soruyor. Ama kaygı bulaşıcıdır. Evdeki gerginlik ne kadar artarsa, çocuğun taşıdığı yük de o kadar büyür.
İyi niyetle söylenip ters tepen cümleler
Bazı cümleler rahatlatmak için söylenir ama tam tersini yapar.
"Merak etme, sen yaparsın." Kulağa destek gibi gelir. Ama kaygılı bir genç bunu "Yapmak zorundasın" diye de duyabilir. Üstelik duygusu geçiştirilmiş gibi hisseder.
"Kuzenin bu dönemde günde on saat çalışıyordu." Karşılaştırma motive etmez, utandırır.
"Bu sınav hayatının sınavı." Değil. Önemli bir sınav, evet. Ama hayatın tamamı değil. Bu cümle, zaten büyümüş bir korkuyu daha da büyütür.
Peki ne yapabilirsiniz?
Önce dinleyin, sonra konuşun. Çocuğunuz "Çok stresliyim" dediğinde hemen çözüm üretmek yerine "Anlat, en çok ne zorluyor?" diye sorun. Anlaşıldığını hisseden bir gencin kaygısı çoğu zaman kendiliğinden biraz azalır.
Netleri konuşmak için bir zaman belirleyin. Her akşam yemeğinin deneme sonuçlarına dönmesi yerine, haftada bir sakin bir zamanda sonuçlara birlikte bakın. Evin geri kalanı sınavdan nefes alınan bir yer olsun.
Sonuca değil, emeğe dikkat edin. "Bu hafta matematiğe düzenli oturdun, gördüm" cümlesi, "Netin artmış" cümlesinden daha uzun süre etki eder. Çünkü çocuğun kontrol edebildiği şey sonuç değil, emeğidir.
Uykuyu ve molayı ciddiye alın. Gece yarısına kadar çalışmak bağlılık gibi görünür ama yorgun bir zihin öğrendiğini tutamaz. Arkadaşla buluşmak, yürüyüş, sevdiği bir dizi... Bunlar zaman kaybı değil, çalışmanın bir parçasıdır.
Kendi kaygınıza da bakın. Çocuğunuzun sınavı sizde ne uyandırıyor? Bazen anne babanın kendi geçmişinden gelen beklentiler, farkında olmadan çocuğun omzuna yüklenir. Bunu fark etmek bile evdeki havayı değiştirebilir.
Ne zaman destek almalı?
Aşağıdakiler birkaç haftadır sürüyorsa bir uzmanla görüşmek iyi olur:
• Uykuda ya da iştahta belirgin değişiklik
• Sınavlardan önce tekrarlayan karın ya da baş ağrıları
• Ani panik hissi, nefes darlığı
• Arkadaşlardan ve sevdiği şeylerden çekilme
• "Ben zaten hiçbir şey yapamam" gibi sürekli bir umutsuzluk dili
Çocuğunuz kendine zarar vermekten ya da yaşamak istememekten söz ediyorsa, bunu sınav stresi diye geçiştirmeyin; vakit kaybetmeden profesyonel destek alın.
Sınav kaygısı, doğru destekle iyi çalışılabilen bir konudur. Kısa süreli bir çalışmada bile genç, kaygısıyla nasıl baş edeceğini ve sınav anında zihnini nasıl toparlayacağını öğrenebilir.
O cümle
Başta söz verdiğim cümleye gelelim. Gençlerle çalışırken gördüğüm şu: Sınav döneminde onları en çok rahatlatan şey iyi bir çalışma programı ya da motivasyon konuşması değil. Ailelerinin sevgisinin sınav sonucuna bağlı olmadığını bilmek.
Bunu varsaymayın, söyleyin. Bir akşam, sınavla hiç ilgisi olmayan bir anda:
"Sonuç ne olursa olsun, senin için hissettiklerim değişmeyecek."
Kulağa çok basit geliyor. Ama kendini puanlarla ölçen bir genç için bu cümle, sırtındaki yükün yarısını alabilir. Ve tuhaf bir şekilde, yükü hafifleyen genç çoğu zaman daha iyi çalışır.
Psk. Berfin Yılmaz
