Ölüm Sonrası Yas: Psikolojik ve Sosyal Boyutlar - Uzm. Psk. Öykü Konya

Ölüm Sonrası Yas: Psikolojik ve Sosyal Boyutlar

Ölüm, insan yaşamının kaçınılmaz bir gerçeğidir ve kayıp yaşayan bireyler için yoğun duygusal tepkiler ortaya çıkarabilir. Yas, bireyin kayba uyum sürecini tanımlar ve psikolojik, fizyolojik ve sosyal bileşenleri içerir.

Yas Süreci ve Evreleri

Bireylerin kayıp sonrası verdiği tepkileri anlamamıza yardımcı olmaktadır, farklı ekollerdeki psikologların modelleri.

Kübler-Ross’un Beş Aşamalı Modeli (1969)

Elisabeth Kübler-Ross tarafından geliştirilen model:

1. İnkar: Kişi, kaybın gerçekliğini kabullenmekte zorlanır.
2. Öfke: Kaybın getirdiği acı, bireyin kendisine, başkalarına veya kaybettikleri kişiye yönelik öfkeye dönüşebilir.
3. Pazarlık: Kişi, kaybı tersine çevirmek için dini ya da manevi bir anlama yönelerek pazarlıklar yapabilir.
4. Depresyon: Derin bir üzüntü ve anlamsızlık hissi ortaya çıkar.
5. Kabullenme: Birey, kaybı kabul ederek yeni bir hayata uyum sağlamaya başlar.

(Kübler-Ross, 1969)

Worden’in Yas Görevleri Modeli

J. William Worden, yas sürecinin tamamlanması için yerine getirilmesi gereken dört temel görevi tanımlamıştır:

1. Kaybın Gerçekliğini Kabul Etmek
2. Kayıpla Bağlı Acıyı Yaşamak
3. Yeni Bir Yaşam Ortamına Uyum Sağlamak
4. Kaybedilen Kişiyle Yeni Bir Bağlamda Bağlantı Kurarak Hayata Devam Etmek

(Worden, 2009)

Yasın Psikolojik ve Fizyolojik Etkileri

Yas süreci bireyin psikolojik sağlığını ve bedensel durumunu etkileyebilir.

Psikolojik Etkiler

• Depresyon ve anksiyete bozuklukları (Bonanno & Kaltman, 2001)
• Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) (Shear et al., 2011)
• Sosyal içe kapanma ve izolasyon

Fizyolojik Etkiler

• Bağışıklık sisteminin zayıflaması (Stroebe, Schut & Stroebe, 2007)
• Uyku düzeni bozuklukları
• Kardiyovasküler hastalık riskinin artması (Buckley et al., 2012)

Yas ile Başa Çıkma Mekanizmaları

Bireylerin yas ile başa çıkma süreci kişisel ve sosyal destek sistemlerine bağlı olarak değişiklik gösterebilir.

Bireysel Başa Çıkma Stratejileri

• Duyguları ifade etme (konuşma, yazma, sanat vb.)
• Fiziksel aktivite ve meditasyon
• Profesyonel psikolojik destek alma (Neimeyer, 2006)

Sosyal Destek

• Aile ve arkadaş desteği
• Destek gruplarına katılma
• Toplumsal ve dini ritüellerin kullanılması (Parkes & Prigerson, 2010)

Yas Danışmanlığında Ne Yapılır?

Her yas kendine hastır.

• Ölen bireyin özellikleri: yaş, cinsiyet vb.
• Yas tutan kişinin özellikleri
• Yas tutan ve ölen kişi arasındaki ilişkinin özelliği
• Ölümün şekli, zamanı
• Ölümle bağlantılı diğer sorunlar

Yas danışmanlığının amaçları:

• Duyguların ifadesi ve onaylanması
• Psikoeğitim: Yas süreçleri, normal tepkiler, çocuklara yönelik tutumlar
• Bitmemiş işlerin ele alınması
• Yas duygusu ile baş etme yollarının konuşulması
• Yas tutanı güçlendirme, gücünü fark ettirme
• Yasla bağlantılı diğer konuların ele alınması
• Yasa rağmen hayata devam etme yolunda teşvik

Yas Danışmanlığı Seans Şablonu

(Danışana göre bu şablon değişebilir.)

• Danışanla tanışma, güven ve bağ kurma
• Bağ kurma soruları
• Danışanın yas ve kaybı ile ilgili anlattıklarını sözünü kesmeden dinleme
• Danışanın danışmanlığa geliş amacını anlama
• Şu ana kadar kullandığı baş etme yollarını değerlendirme
• Duyguları onaylama ve güçlendirme sözcükleri kullanma
• Gelecek seanslar hakkında kısa bilgilendirme
• Kısa bir durum değerlendirmesi yapma
• Debriefing yöntemiyle ölüm ve kayıp anını konuşma
• Danışanın kaygılarını ve baş etme yollarını ele alma
• Psikoeğitim: Yas süreçlerinin anlatımı
• Kırılan süreklilikleri anlama ve yorumlama
• Duyguları onaylama ve güçlendirme sözcükleri kullanma
• Gerektiği takdirde ek seans planlaması
• Ölen kişi ve danışan arasındaki ilişkinin özelliklerini konuşmak

Bir Çocuk Ölüm Kavramını Anlayabilir Mi?

Çocukların ölüm kavramını anlaması gelişimsel dönemlerine bağlıdır. Piaget’nin bilişsel gelişim teorisine göre, çocuklar somut işlemler dönemine (7-11 yaş) girdiklerinde ölümün geri döndürülemez olduğunu kavrayabilirler (Piaget, 1952). Küçük çocuklar (2-6 yaş) ise ölümü geçici ve geri döndürülebilir olarak algılayabilirler (Speece & Brent, 1996).

Ölümü Anlamak Neye Bağlı?

• Gelişimsel Dönem: Çocukların yaşına ve bilişsel seviyesine göre ölüm kavramına yaklaşımları değişir (Slaughter, 2005).
• Bilişsel Seviye: Mantıksal düşünme becerileri geliştikçe ölümün nihai olduğunu daha iyi anlarlar (Bonanno, 2009).
• Sosyal Çevre: Aile, kültürel inançlar ve sosyal normlar çocuğun ölüm anlayışını şekillendirir (Corr et al., 2009).
• Yaşam Deneyimleri: Kendi yaşantılarında ölümle karşılaşan çocuklar, bu kavramı daha erken yaşta anlayabilir (Bowlby, 1980).

Çocukların Ölümle İlgili Sorularını Nasıl Cevaplayabiliriz?

• Çocukların yaşına uygun ve dürüst yanıtlar verilmelidir (Schonfeld & Demaria, 2016).
• Karmaşık ve soyut terimlerden kaçınılmalı, basit ve net açıklamalar yapılmalıdır (Holland, 2001).
• Ölüm kavramı, metaforlar yerine gerçekçi ifadelerle anlatılmalıdır. Örneğin, “Uyudu” yerine “Vücudu artık çalışmıyor” gibi ifadeler tercih edilmelidir (Silverman, 2000).

Küçük Çocuklarla Ölümü Konuşmalı Mıyız?

• Evet, çünkü çocukların anlamadığı şeyler konusunda kaygıları artabilir (Worden, 1996).
• Ölüm hakkında konuşmak, çocuğun yas sürecine uyum sağlamasına yardımcı olabilir (Kübler-Ross, 1969).
• Çocuklar kendilerini suçlayabilir, bu yüzden açıklamalar yapılmalıdır (Christ, 2000).

Çocukların Cenazeye Katılmasına İzin Vermeli Miyiz?

• Çocuklara cenazeye katılıp katılmamak konusunda tercih hakkı verilmelidir (Wolfelt, 2013).
• Katılmayı seçerlerse, törenin nasıl olacağı ve nelerle karşılaşacakları önceden anlatılmalıdır (Worden, 2009).
• Çocukların duygusal desteğe ihtiyacı olacağı için yanlarında güvendikleri bir yetişkin bulunmalıdır (Corr & Corr, 2012).

Sonuç

Ölüm sonrası yas, bireylerin psikolojik ve fizyolojik dengelerini etkileyen karmaşık bir süreçtir. Bu süreçle başa çıkmak için psikolojik destek, sosyal dayanışma ve bireysel stratejilerin kullanılması önemlidir. Yası anlamak ve uygun destek mekanizmalarını oluşturmak, bireylerin kayıp sonrası yaşama uyum sağlamalarını kolaylaştırabilir.

• Bonanno, G. A., & Kaltman, S. (2001). The varieties of grief experience. Clinical Psychology Review, 21(5), 705-734.
• Buckley, T., Mihailidou, A. S., & Bartrop, R. (2012). Cardiovascular risk in early bereavement: A literature review and proposed mechanisms. International Journal of Cardiology, 156(1), 14-23.
• Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. New York: Macmillan.
• Neimeyer, R. A. (2006). Complicated grief and the quest for meaning: A constructivist contribution. OMEGA-Journal of Death and Dying, 52(1), 37-52.
• Parkes, C. M., & Prigerson, H. G. (2010). Bereavement: Studies of grief in adult life. Routledge.
• Shear, K., Simon, N., Wall, M., Zisook, S., Neimeyer, R., & Duan, N. (2011). Complicated grief and related bereavement issues for DSM‐5. Depression and Anxiety, 28(2), 103-117.
• Stroebe, M., Schut, H., & Stroebe, W. (2007). Health outcomes of bereavement. The Lancet, 370(9603), 1960-1973.
• Worden, J. W. (2009). Grief counseling and grief therapy: A handbook for the mental health practitioner. Springer Publishing Compan
• Bonanno, G. A. (2009). The Other Side of Sadness: What the New Science of Bereavement Tells Us About Life After Loss. Basic Books.
• Bowlby, J. (1980). Loss: Sadness and Depression. Basic Books.
• Christ, G. H. (2000). Healing children’s grief: Surviving a parent’s death from cancer. Oxford University Press.
• Corr, C. A., & Corr, D. M. (2012). Death & Dying, Life & Living. Cengage Learning.
• Holland, J. (2001). Understanding children’s experiences of parental bereavement. Jessica Kingsley Publishers.
• Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. Macmillan.
• Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. Norton.
• Schonfeld, D. J., & Demaria, T. (2016). Providing psychosocial support to children and families in the aftermath of disasters and crises. Pediatrics, 138(4), e20162146.
• Silverman, P. R. (2000). Never too young to know: Death in children’s lives. Oxford University Press.
• Slaughter, V. (2005). Young children’s understanding of death. Australian Psychologist, 40(3), 179-186.
• Speece, M. W., & Brent, S. B. (1996). The development of children’s understanding of death. Death Studies, 20(5), 389-420.
• Wolfelt, A. D. (2013). Companioning the grieving child: A soulful guide for caregivers. Companion Press.
• Worden, J. W. (1996). Children and grief: When a parent dies. Guilford Press.
• Worden, J. W. (2009). Grief counseling and grief therapy: A handbook for the mental health practitioner. Springer Publishing Company

Psikolog | Psikolog İstanbul | Psikolog Ankara | Psikolog İzmir | Psikolog Bursa | Psikolog Adana