1. Erken Dönem Uyumsuz Şemalar (Early Maladaptive Schemas - EMS)
Bu şemalar, çocukluk ve ergenlik döneminde gelişir ve bireyin yaşamı boyunca devam edebilir. Genellikle temel duygusal ihtiyaçların karşılanmaması sonucu ortaya çıkar.
18 Temel Şema ve Açıklamaları:
A. Ayrılma ve Reddedilme Alanı
Bu alandaki şemalar, başkalarına güvenememe ve duygusal bağ kuramama ile ilgilidir.
- Terk Edilme/İstikrarsızlık: Sevilen kişilerin onları terk edeceğine veya istikrarsız olduklarına dair inanç.
- Duygusal Yoksunluk: Sevgi, ilgi veya anlayış gibi duygusal ihtiyaçların karşılanmayacağına dair beklenti.
- Kusurluluk/Utanç: Kişinin kendisini değersiz, kusurlu ve sevilmeye layık olmadığını hissetmesi.
- Sosyal İzolasyon/Yabancılaşma: Topluma ait olamama, dışlanmış hissetme.
B. Zedelenmiş Özerklik ve Performans Alanı
Bireyin bağımsızlık ve yeterlilik hislerini etkiler.
- Bağımlılık/Yetersizlik: Günlük görevleri başaramayacağına inanma.
- Zarar Görme/Kötüye Kullanılma: Başkalarının zarar vereceği korkusu.
- Birleşme/Gelişmemiş Benlik: Aşırı bağımlılık ve bireyselleşme sorunu.
- Başarısızlık: Başarısız olacağına ve yetersiz olduğuna dair derin inanç.
C. Zedelenmiş Sınırlar Alanı
Kişinin sınır koyma ve başkalarının haklarına saygı duyma becerisini etkiler.
- Haklılık/Büyüklenmecilik: Özel haklara sahip olduğunu düşünmek.
- Yetersiz Özdenetim: Dürtü kontrolü eksikliği, anında haz alma ihtiyacı.
D. Diğerlerine Yönelimlilik Alanı
Başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarından önde tutmakla ilişkilidir.
- Başkalarının Onayını Arama: Sürekli başkalarının onayını ve takdirini aramak.
- Aşırı Fedakârlık: Kendi ihtiyaçlarını ihmal ederek başkalarının ihtiyaçlarına odaklanmak.
- Kendini Küçük Görme: Duygularını ve ihtiyaçlarını önemsiz görmek.
E. Aşırı Dikkat ve Katılık Alanı
Mükemmeliyetçilik ve katı kurallar bu alanda yer alır.
- Mükemmeliyetçilik/Yüksek Standartlar: Hata yapmaktan korkma, aşırı mükemmeliyetçilik.
- Negatiflik/Pesimizm: Sürekli kötü şeyler olacağına dair beklenti.
- Duyguların Bastırılması: Duyguları ifade etmekten kaçınmak.
- Cezalandırıcılık: Hata yapanlara karşı aşırı eleştirel ve cezalandırıcı olmak.
- Katı Kurallar: Esneklikten yoksun, katı yaşam kurallarına sıkı sıkıya bağlılık.
2. Başa Çıkma Tarzları (Coping Styles)
Bireyler, bu şemalarla başa çıkmak için üç temel strateji geliştirir:
- Teslim Olma (Surrender): Şemaya boyun eğmek. Örneğin, kusurluluk şeması olan biri sürekli kendini değersiz hissettiği ilişkiler seçebilir.
- Kaçınma (Avoidance): Şemayı tetikleyebilecek durumlardan kaçınmak. Örneğin, reddedilme korkusu olan biri yakın ilişkiler kurmaktan kaçınabilir.
- Aşırı Telafi (Overcompensation): Şemanın tam tersini yapmaya çalışmak. Örneğin, yetersizlik hisseden biri aşırı başarı odaklı olabilir.
3. Şema Modları (Schema Modes)
Modlar, bireyin belirli bir anda içinde bulunduğu duygu-düşünce-davranış durumudur.
Mod Türleri:
• Çocuk Modları:
Yaralı Çocuk: Üzgün, yalnız, korkmuş hisseder.
Öfkeli Çocuk: Sinirli ve kontrolsüz öfke patlamaları yaşar.
• Ebeveyn Modları:
Cezalandırıcı Ebeveyn: Aşırı eleştirel, hatalara karşı hoşgörüsüzdür.
Talepkâr Ebeveyn: Sürekli mükemmel olmayı bekler.
• Başa Çıkma Modları:
Duygusal Kaçınan: Duygusal bağ kurmaktan kaçınır.
Aşırı Telafi Edici: Güçlü görünmek için abartılı davranır.
• Sağlıklı Yetişkin Modu: Duyguları dengeler, şemaları yönetir. Terapi sürecinde güçlendirilmesi hedeflenen mod budur.
4. Terapi Teknikleri
• Bilişsel Teknikler:
Şemaların mantıksal sorgulanması.
İnanç sistemlerinin yeniden yapılandırılması.
• Deneyimsel Teknikler:
Görselleştirme (Imagery Rescripting): Travmatik anıları güvenli bir şekilde yeniden işlemek.
Boş Sandalye Tekniği: İçsel çatışmaların dramatize edilmesiyle yüzleşmek.
• Davranışsal Müdahaleler:
Sağlıklı alışkanlıklar geliştirme.
Güvenli bağlar kurma becerilerini güçlendirme.
5. Araştırma ve Etkililik
• Borderline Kişilik Bozukluğu: Şema terapisi, geleneksel DBT’den daha etkili bulunmuştur (Giesen-Bloo et al., 2006).
• Depresyon ve Anksiyete: Kronik depresyonda bilişsel terapiye göre daha kalıcı iyileşmeler sağlanmıştır.
• Metaanalizler: Şema terapisi, kişilik bozuklukları üzerinde etkili bulunmuş, semptomları %60’a kadar azaltmıştır.


