Birgül Akgül
Psikoloji
Kaygı Ne Zaman Hayatı Yönetmeye Başlar?
Kaygı, insanın doğal alarm sistemidir. Önemli bir görüşme öncesinde gerilmek, sağlıkla ilgili bir konuda endişelenmek ya da belirsiz bir durum karşısında huzursuz olmak hayatın olağan parçalarıdır. Bu yönüyle kaygı, bizi hazırlıklı olmaya ve tehlikeleri fark etmeye yardımcı olabilir.
Sorun, kaygının varlığı değil, hayatımızdaki yeridir. Kaygı kontrol edilmesi güç bir hâle geldiğinde, uzun süre devam ettiğinde ve kişinin günlük yaşamını kısıtlamaya başladığında anksiyete bozukluklarından söz edilebilir. Kişi zihnindeki endişeleri durdurmakta zorlanabilir, sürekli kötü bir şey olacakmış gibi hissedebilir veya daha önce rahatlıkla yaptığı işlerden kaçınmaya başlayabilir.
Kaygı yalnızca düşüncelerden oluşmaz
Anksiyete çoğu zaman bedende de belirgin biçimde hissedilir. Kalp atışlarının hızlanması, nefesin yetmediğini düşünmek, terleme, titreme, kas gerginliği, baş dönmesi, mide sorunları ve uyku güçlükleri sık görülen belirtilerdir.
Bedensel belirtiler bazen kaygıyı daha da artırır. Örneğin kalbinin hızlandığını fark eden biri, bunu ciddi bir sağlık sorunu olarak yorumlayabilir. Bu düşünce kaygıyı yükseltir, yükselen kaygı da kalp atışlarını daha fazla hızlandırır. Böylece düşünceler ve beden arasında birbirini besleyen bir döngü oluşur. Her fiziksel belirtiyi kaygıya bağlamak doğru değildir. Yeni başlayan veya şiddetli belirtilerde öncelikle gerekli tıbbi kontroller yapılmalıdır.
Zihin neden hep en kötü ihtimali düşünür?
Kaygılı zihin belirsizliği çoğu zaman tehdit olarak yorumlar. Cevap verilmeyen bir telefon, iş yerinden gelen kısa bir mesaj veya bedende hissedilen küçük bir değişiklik hızla olumsuz bir senaryoya dönüşebilir.
Kişi çoğu zaman endişelerinin aşırı olduğunu bilir ancak yalnızca “sakin olmalıyım” diyerek bunları durduramaz. Çünkü anksiyete sadece düşünme biçimlerinden değil; geçmiş deneyimlerden, bedensel tepkilerden ve kaçınma alışkanlıklarından da beslenir.
Genetik yatkınlık, uzun süreli stres, kayıplar, travmatik yaşantılar ve çocukluk deneyimleri kaygıya duyarlılığı artırabilir. Yine de anksiyetenin tek bir nedeni yoktur. Her kişinin yaşadığı süreç kendine özgüdür.
Kaçınmak neden kaygıyı güçlendirir?
Kaygı veren bir durumdan uzaklaşmak kısa süreli rahatlama sağlar. Topluluk önünde konuşmaktan korkan biri söz almaktan kaçınabilir. Panik yaşamaktan endişe eden biri kalabalık yerlere gitmeyebilir. Sağlığı konusunda kaygılı olan biri sürekli bedenini kontrol edebilir.
Bu davranışlar kişiyi o anda rahatlatır. Ancak zihin, rahatlamanın nedenini kaçınmaya bağlar: “Demek ki uzaklaşmasaydım kötü bir şey olacaktı.”
Böylece korku giderek güçlenir ve kişinin yaşam alanı daralmaya başlar. Önce tek bir ortamdan kaçınan kişi, zamanla benzer birçok durumdan uzaklaşabilir.
Her anksiyete aynı görünmez
Bazı kişiler birçok konu hakkında sürekli endişelenirken bazıları ani panik ataklar yaşayabilir. Bazıları sosyal ortamlarda eleştirilmekten veya küçük düşmekten korkar. Bazıları ise uçak, yükseklik, hayvanlar, kapalı alanlar ya da kalabalık yerlerle ilgili yoğun korkular yaşayabilir.
Bu nedenle yalnızca “Ne kadar kaygılıyım?” sorusuna değil, “Hangi durumlarda kaygılanıyorum ve bu kaygıyla baş etmek için neler yapıyorum?” sorusuna da bakmak gerekir.
Amaç kaygıyı tamamen yok etmek değildir
Hiç kaygılanmamak gerçekçi bir hedef değildir. Asıl amaç, kaygının kişinin seçimlerini ve hayatını yönetmesini engellemektir.
Kişinin kaygının nasıl çalıştığını anlaması, bedensel belirtileri hemen bir felaket olarak değerlendirmemesi ve kaçındığı durumlarla aşamalı biçimde karşılaşabilmesi önemlidir. Bilimsel çalışmalar, düşüncelerin, bedensel tepkilerin ve kaçınma davranışlarının birlikte ele alındığı yapılandırılmış psikolojik çalışmaların birçok anksiyete sorununda etkili olduğunu göstermektedir.
Düzenli uyku, fiziksel hareket, kafein tüketimini azaltmak ve günlük yaşamı daha dengeli hâle getirmek de kaygının yönetilmesine katkı sağlayabilir. Ancak kaygı kişinin işini, eğitimini, ilişkilerini veya günlük sorumluluklarını belirgin biçimde etkiliyorsa uzman desteği almak gerekir.
Anksiyete bir karakter kusuru, güçsüzlük veya iradesizlik değildir. Kaygının söylediği her şey gerçek olmayabilir; fakat kişinin yaşadığı sıkıntı gerçektir. Hedef korkusuz bir hayat değil, kaygı varken de hareket edilebilen ve seçimlerin korkuya göre yapılmadığı daha özgür bir yaşamdır.
Bu makalenin DoktorTakvimi web sitesinde yayımlanması, yazarın açık izniyle yapılmaktadır. Web sitesindeki tüm içerikler, fikri ve sınai mülkiyet mevzuatı kapsamında uygun şekilde korunmaktadır.
DocPlanner Teknoloji A.Ş. web sitesi tıbbi tavsiye sunmaz. Bu sayfanın içeriği, metinler, grafikler, görseller ve diğer materyaller de dahil olmak üzere, yalnızca bilgilendirme amacıyla oluşturulmuştur ve tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavinin yerini almak amacı taşımaz. Herhangi bir sağlık sorununuzla ilgili şüpheniz varsa, bir uzmana danışınız.
DocPlanner Teknoloji A.Ş.
E-5 Karayolu, Esentepe Mahallesi, Lapis Han, No:25 D:102-103-120
Kartal İstanbul, Türkiye