Kaygının En Sessiz Cümlesi: “Bununla Baş Edemem” - Uzm. Psk. Mert Adil

Kaygının En Sessiz Cümlesi: “Bununla Baş Edemem”

Uzman Psikolog Mert ADİL / Sivas

Kaygı yaşayan birçok insan zihninden geçen ilk cümleyi kolayca fark eder:

“Ya kötü bir şey olursa?”

“Ya yanlış karar verirsem?”

“Ya insanlar beni yetersiz bulursa?”

“Ya ilişkim biterse?”

Fakat bu soruların altında çoğu zaman daha sessiz bir cümle vardır:

“Böyle bir şey olursa bununla baş edemem.”

İnsanı kaygılandıran her zaman yalnızca olayın kendisi değildir. Bazen asıl korku, o olay karşısında dağılacağımıza, kendimizi suçlayacağımıza veya değerimizi kaybedeceğimize inanmaktır.

Bu nedenle kaygıyı anlamak için yalnızca “Neden korkuyorum?” diye sormak yetmeyebilir. Asıl soru bazen şudur:

“Korktuğum şey gerçekleşirse, bunun benim hakkımda ne söyleyeceğine inanıyorum?”

Kısa Özet

Kaygılı zihin yalnızca tehlikeyi büyütmez; kişinin baş etme gücünü de küçültebilir. Küçük bir hata “başarısızım”, cevapsız kalan bir mesaj “önemsenmiyorum”, bedensel bir belirti “kötü bir şey oluyor” şeklinde yorumlanabilir.

Böylece insan, gelecekte yaşanabilecek olaydan önce zihninde kendisi hakkında bir hüküm verir. Kaygının önemli bir bölümü de bu hükümden doğar.

Kaygıyla çalışmak, her kötü ihtimali ortadan kaldırmak değil; bir ihtimalin gerçekleşmesiyle kişinin bütün değerinin ortadan kalkmadığını görebilmektir.

Kaygı Bazen Olaydan Önce Hüküm Verir

Bir arkadaşınıza mesaj attığınızı ve saatler geçmesine rağmen cevap alamadığınızı düşünün. Ortada henüz yalnızca tek bir bilgi vardır: Mesajınıza cevap gelmemiştir.

Fakat zihin boşlukları hızla doldurabilir:

“Beni önemsemiyor.”

“Yanlış bir şey söyledim.”

“Benden uzaklaşacak.”

“Yine yalnız kalacağım.”

Bir süre sonra kişi, gerçekleşmiş bir olaya değil, zihninin yazdığı senaryoya tepki vermeye başlar. Üstelik kaygı yükseldiği için senaryonun doğru olduğuna daha fazla inanabilir.

Oysa güçlü bir duygu, güçlü bir kanıt değildir.

Kaygı bize “Bir tehlike olabilir.” der. Fakat zihin bunu kolayca “Bir tehlike var.” şeklinde tercüme edebilir. İhtimal ile gerçek arasındaki mesafe böylece kapanır.

İnsan Bazen Geleceği Değil, Kendisi Hakkındaki Kararı Tahmin Eder

Bir iş görüşmesinin kötü geçmesinden korkan kişi yalnızca işi kaybetmekten korkmayabilir. İçten içe “Bu işi alamazsam yetersiz olduğum ortaya çıkar.” diye düşünüyor olabilir.

Bir ilişkide terk edilmekten korkan kişi yalnızca yalnız kalmaktan değil, “Demek ki sevilmeye layık değilim.” sonucuna varmaktan korkuyor olabilir.

Bir hata yapmaktan korkan kişi için hata, düzeltilmesi gereken bir davranış olmaktan çıkıp kimliğine yazılan bir karar hâline gelebilir:

“Hata yaptım” yerine “Ben hatalıyım.”

“Başarısız oldum” yerine “Ben başarısızım.”

“Beni seçmedi” yerine “Ben seçilmeye değer değilim.”

Kaygının sertleştiği yer çoğu zaman burasıdır. İnsan, yaşanabilecek bir olayın bütün kişiliğini tarif etmesine izin verir.

Zihin Tehlikeyi Büyütürken Gücümüzü Küçültebilir

Kaygılı düşüncede dikkat çoğunlukla iki yöne çalışır: Olası zararı büyütür, kişinin kullanabileceği kaynakları küçültür.

Zihin hatanın sonuçlarını ayrıntılarıyla anlatır; fakat geçmişte üstesinden gelinen güçlükleri hatırlatmaz. Reddedilme ihtimalini gösterir; fakat yeni ilişki kurma kapasitesini hesaba katmaz. Bir kaybın acısını büyütür; fakat insanın yas tutabilme, destek alabilme ve hayatını yeniden kurabilme gücünü görünmez kılar.

Bu nedenle kaygılı bir düşünceyi değerlendirirken yalnızca “Bu olayın gerçekleşme ihtimali nedir?” diye sormak eksik kalabilir. Şu soru da gerekir:

“Gerçekleşirse kullanabileceğim imkânları neden hiç hesaba katmıyorum?”

Kaygı çoğu zaman geleceği olduğundan karanlık, bizi ise olduğumuzdan güçsüz gösterir.

“Böyle Hissetmemeliyim” Baskısı İkinci Bir Kaygı Yaratır

İlk kaygı bir sınav, ilişki, sağlık sorunu veya belirsizlikle ilgili olabilir. Ardından kişi kendisine şu cümleleri söylemeye başlayabilir:

“Bu kadar kaygılanmamalıyım.”

“Güçlü olmalıyım.”

“Hemen sakinleşmeliyim.”

“Aklıma bunlar gelmemeli.”

“Şimdiye kadar bunu aşmış olmalıydım.”

Bu cümleler insanı motive ediyor gibi görünür. Fakat çoğu zaman ilk kaygının üzerine utanç ve yetersizlik ekler. Kişi artık yalnızca sorunla değil, sorun karşısında verdiği insani tepkiyle de mücadele eder.

Bazen insanı yoran şey yaşadığı problem değildir; problemi yaşamaması gerektiğine dair inancıdır.

Kaygılanmak başarısızlık değildir. Kaygıyı hiç hissetmemeyi şart koşmak ise insanı kendi duygusuyla savaşmaya zorlayabilir.

Kusursuz Karar Aramak Neden Kararsızlığı Artırır?

Kaygılı zihin çoğu zaman doğru karar değil, pişmanlık ihtimali bulunmayan karar arar. Fakat hayatın önemli seçimlerinde böyle bir garanti yoktur.

İnsan ilişkiye başlarken hiç incinmeyeceğinden, iş değiştirirken hiç pişman olmayacağından veya bir girişimde bulunurken kesinlikle başaracağından emin olamaz.

Tam emin olmayı bekledikçe karar ertelenir. Karar ertelendikçe kişi kendisine daha az güvenir. Kendisine daha az güvendikçe daha fazla kesinlik arar.

Böylece kaygının çözümü gibi görünen beklemek, kaygının sürmesine hizmet edebilir.

Kusursuz zamanı arayanlar, çoğu zaman fırsatı kaçırırlar. Çünkü harekete geçmek için gereken şey kaygının tamamen bitmesi değil, yeterli bilgiyle makul bir adım atabilmektir.

Başkalarının Dışını, Kendi İçimizle Karşılaştırmak

Kaygının beslendiği alanlardan biri de karşılaştırmadır. İnsan kendi kararsızlığını, korkularını ve eksiklerini yakından bilir. Başkalarını ise çoğunlukla dışarıdan gördüğü güçlü hâlleriyle değerlendirir.

Bir başkasının sakin görünen yüzüyle kendi zihnindeki fırtınayı karşılaştırdığında sonuç baştan adaletsizdir.

Herkes güçlü yanlarını parlatarak anlatırken dünya, herkesin güçlü ve cesur olduğu; yalnızca bizim yetersiz kaldığımız bir yere dönüşebilir. Oysa gördüğümüz şey çoğu zaman insanların bütün hayatı değil, göstermeyi seçtikleri kısmıdır.

İlla karşılaştıracaksak kendimizi başkasının görünen yüzüyle değil, kendi dünkü hâlimizle karşılaştırmak daha gerçekçidir.

Kaygılı Düşünceyi Sorgulamak İçin Beş Soru

Kaygı yükseldiğinde şu sorular düşünce ile gerçek arasına mesafe koymaya yardımcı olabilir:

1. Şu anda bildiğim gerçek ne, zihnimin yaptığı yorum ne?
2. Bir ihtimali, kesin gerçekleşecek bir olay gibi mi değerlendiriyorum?
3. Kaygılı hissetmemi, tehlikenin kanıtı mı sayıyorum?
4. Korktuğum olay gerçekleşirse bu neden bütün değerimi belirlesin?
5. Olası zararı hesaplarken baş etme gücümü ve desteklerimi neden hesaba katmıyorum?

Bu soruların amacı kişiyi kendisine “Her şey güzel olacak.” demeye zorlamak değildir. Çünkü bazen her şey istediğimiz gibi olmayabilir. Daha gerçekçi cümle şudur:

“Ne olacağını tamamen bilmiyorum; fakat karşıma çıkacak her şeyi bugünden yaşamam gerekmiyor.”

Kaygıyla Baş Etmek Geleceği Kazanmak Değildir

Kaygı insana geleceği önceden yaşatır. Henüz gerçekleşmemiş konuşmalar yapılır, henüz verilmemiş tepkiler düşünülür, henüz yaşanmamış kayıpların acısı çekilir.

Zihin bunu hazırlık zanneder. Oysa bir noktadan sonra hazırlık bitmiş, hayat ertelenmeye başlamıştır.

Kaygıyla baş etmek, kötü ihtimallerin hiçbir zaman gerçekleşmeyeceğine inanmak değildir. Kötü bir ihtimalin gerçekleşmesi hâlinde bile bunun insanın bütün kimliğini, değerini ve geleceğini belirlemeyeceğini görebilmektir.

Çünkü insanı asıl özgürleştiren cümle “Başıma kötü bir şey gelmeyecek.” değildir.

“Zor bir şey yaşarsam üzülürüm, zorlanırım; fakat bu, benim değersiz veya çaresiz olduğum anlamına gelmez.”

Kaygının en sessiz cümlesi “Bununla baş edemem.” olabilir. İyileşmenin ilk cümlesi ise çoğu zaman daha gösterişsizdir:

“Bugün her şeyi çözmek zorunda değilim; yalnızca bir sonraki adımı atabilirim.”

Bu yazı bilgilendirme amacı taşır; psikolojik değerlendirme veya tanı yerine geçmez. Kaygı günlük yaşamı, ilişkileri, uykuyu ya da işlevselliği belirgin biçimde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek alınabilir.

Psikolog | Psikolog İstanbul | Psikolog Ankara | Psikolog İzmir | Psikolog Bursa | Psikolog Adana