Ruhun Görünmez Yarası: Travma Nedir, Ne Değildir? - Psk. Ebru Adalı

Ruhun Görünmez Yarası: Travma Nedir, Ne Değildir?

Günümüz popüler kültüründe dilimize en çok dolanan, adeta sakız gibi çiğnenen kelimelerin başında “travma” geliyor. Günlük hayatta yaşadığımız en ufak bir hayal kırıklığını, canımızı sıkan bir tartışmayı ya da sıradan bir ayrılığı “Bende travma yarattı” diyerek etiketlemeye oldukça meyilliyiz. Bu kelimeyi duyduğumuzda içimizde uyanan o nahoş, ürpertici ve rahatsız edici duygu durumu elbet kaçınılmazdır. Ancak psikoloji bilimi bize çok net bir sınır çizer: İnsan hayatında sıkıntı, keder ve üzüntü yaratan pek çok olumsuz olay meydana gelir; fakat bunların tümü ruhsal bir travma değildir.

Peki, sıradan bir üzüntü ile ruhsal bir travma arasındaki o keskin çizgi nerede başlar?

Kelimenin Kökeni ve Ruhsal Tanımı

Etimolojik olarak incelediğimizde “travma” kelimesi, Yunanca kökenlidir ve “yaralamak, delmek” anlamlarına gelir. Tıpkı fiziksel bir darbenin bedende açtığı derin bir yara veya delik gibi, ruhsal travma da bireyin zihin dünyasında derin bir gedik açar. Psikolojik literatürde bir olayı “ruhsal travma” olarak tanımlayabilmemiz için, o olayın bireyde aşırı korku, dehşet veya tam bir çaresizlik hissi yaratmış olması gerekir. Çoğu kez olağandışı, ani ve beklenmedik gelişmelerin yol açtığı bu durum, kişinin o anki dünyasını derinden sarsar.

Buradaki en kritik nokta şudur: Bir olayı travmatik kılan şey, sadece tek başına o olayın nesnel büyüklüğü ya da şiddeti değildir. Yapılan bilimsel çalışmalar göstermektedir ki; olaylar veya durumlar, ancak bireylerin baş etme kapasitelerini aştıklarında travmatik hale gelirler. Bir başka deyişle travma, yaşanan dışsal olayın kendisinden ziyade, bireyin o olayı nasıl algıladığı, nasıl anlamlandırdığı, belirli süzgeçlerden geçirerek iç dünyasında nasıl konumlandırdığı ile doğrudan ilişkilidir.

Aynı Acı, Farklı Ruhlar: Travmanın Kişiselliği

Tam da bu sebepten ötürü travma, tamamen kişisel bir altyapıya dayanır. Aynı travmatik olaya (örneğin bir doğal afete, kazaya veya kayba) maruz kalan iki farklı insandan biri hayatına kaldığı yerden bir şekilde devam edebilirken, diğeri aylarca süren bir ruhsal çöküşün içine sürüklenebilir. Aynı olay bir birey için sarsıcı bir yaşam deneyimi olarak kalırken, bir başkası için ruhu delen kronik bir yaraya dönüşebilir.

Bireylerin travmatik stres tepkilerinin doğası, türü ve yoğunluğu arasındaki bu muazzam farklılığa neden olan belli başlı etmenler vardır:

• Bireyin Geçmiş Yaşantıları: Çocukluk döneminde yaşanan ihmal, istismar veya daha önceki travmatik deneyimler, ruhun bağışıklık sistemini zayıflatarak yeni olaylara karşı kişiyi daha kırılgan hâle getirir.
• Kişisel Özellikler ve Bireysel Kaynaklar: Kişinin sahip olduğu genetik yatkınlık, stresle baş etme becerileri ve en önemlisi, çevresinden gördüğü maddi ve manevi sosyal destek bu süreçte bir kalkan görevi görür.
• Zihinsel ve Kültürel Filtreler: Bireyin değer yargıları, inançları, hâlihazırda yaşadığı diğer hayat zorlantıları ve hatta toplumsal cinsiyete yüklenen roller, olaya biçilen anlamı ve dolayısıyla yaranın derinliğini doğrudan belirler.

Ruhun Çeşitli Maskeleri: Travmayla İlişkili Olarak Oluşan Bozukluklar

Baş etme kapasitemiz aşıldığında ve o ruhsal yara zamanında onarılmadığında, zihin ve beden bu ağır yükü taşıyabilmek için farklı savunma mekanizmaları ve klinik tablolar geliştirmeye başlar. Bu nedenle travma, kendini sadece tek bir reaksiyonla göstermez; çok geniş bir psikopatoloji yelpazesinde maskelenerek karşımıza çıkabilir.

Bireyin travmatik yaşantılarıyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilişkili olabilecek ve klinik boyutta görülmesi muhtemel olan başlıca bozukluklar şunlardır:

• Dissosiyatif Bozukluklar: Yaşanan acının şiddetine dayanamayan zihnin, kendini korumak adına kimlik, bellek veya çevre algısından kopması, bölünmesi durumu.
• Depresyon ve Anksiyete Bozuklukları: Çaresizlik hissinin kronikleşmesiyle gelen derin çökkünlük hâli ve sürekli tetikte olma arzusunun doğurduğu kaygı atakları.
• Fobiler ve Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB): Kontrolü kaybetme korkusunu dindirmek adına zihnin geliştirdiği takıntılı düşünceler, ritüeller veya belirli nesne ve durumlardan aşırı kaçınma davranışları.
• Psikosomatik Bozukluklar: Ruhun dile getiremediği, sindiremediği travmatik acının beden üzerinden konuşmaya başlaması; tıbbi bir nedeni olmayan kronik ağrılar ve fiziksel rahatsızlıklar.
• Alkol ve Madde Bağımlılığı: Bireyin, katlanılması imkânsız gelen o dehşet ve çaresizlik anılarını, zihnini uyuşturarak susturma ve kendi kendine “tedavi etme” çabası.
• Uyku ve Yeme Bozuklukları: Güvenli dünya algısının yıkılmasıyla birlikte, yaşamın en temel biyolojik ritimleri olan uyku düzeninin (kabuslar, uykusuzluk) ve beslenme alışkanlıklarının (aşırı yeme veya yemeyi reddetme) sekteye uğraması.

Sonuç

Özetlemek gerekirse, insan ruhu her zorlukta kırılacak kadar zayıf değildir ancak her acıyı tek başına sindirecek kadar da sınırsız bir güce sahip değildir. Zamanında anlamlandırılamayan ve taşınamayan travmalar, kendini depresyondan bağımlılığa, OKB’den bedensel ağrılara kadar çok geniş bir yelpazede dışarı vurur. Yaşadığımız acı olayları ve onların ruhumuzda bıraktığı bu karmaşık izleri doğru tanımlamak, iyileşme sürecinin en önemli basamağıdır. Unutulmamalıdır ki travma, başımıza gelen o “kötü olay” değil; o olayın ardından içimizde, baş etme kapasitemizin sınırlarında kalan ve çözülmeyi bekleyen o sessiz, yönünü kaybetmiş çığlıktır.

Psikolog | Psikolog İstanbul | Psikolog Ankara | Psikolog İzmir | Psikolog Bursa | Psikolog Adana