Atama Beklerken Kaygıyla Nasıl Baş Edilir? Atanamama Korkusu ve KPSS Sonrası Belirsizlik - Kl. Psk. Mert Adil

Atama Beklerken Kaygıyla Nasıl Baş Edilir? Atanamama Korkusu ve KPSS Sonrası Belirsizlik

KPSS’ye hazırlanmak sınavın bitmesiyle sona ermeyebilir. Sonuçların açıklanmasını, kontenjanları, tercih dönemini, mülakatı veya yeni bir atama haberini beklemek bazen sınava hazırlanmaktan daha yorucu olabilir. Çünkü sınava çalışırken yapılabilecekler bellidir; atama beklerken ise insanın hayatını etkileyen kararların önemli bir bölümü kendi kontrolünün dışındadır.

Bu dönemde “Atanabilecek miyim?”, “Yeniden KPSS’ye hazırlanmalı mıyım?”, “Kaç kişi alınacak?”, “Bir yıl daha beklersem ne olacak?” ve “Ya hiç atanamazsam?” gibi sorular zihinde tekrar tekrar dönebilir. Buna uyku sorunları, isteksizlik, öfke, gelecek kaygısı ve çevreden gelen sorular eklendiğinde atanamama korkusu yalnızca mesleki bir mesele olmaktan çıkarak kişinin bütün yaşamını etkileyebilir.

Atama Kaygısı Nedir?

Atama kaygısı, kişinin KPSS puanı, tercih sonuçları, kontenjanlar veya kamuya atanma ihtimali hakkında yoğun ve tekrarlayan endişe yaşamasıdır. Bu ifade tek başına psikiyatrik bir tanı değildir. Gerçek bir belirsizliğe verilen anlaşılır bir tepki olabilir.

Buradaki önemli ayrım şudur: Bir insanın atamasıyla ilgili endişelenmesi gerçekçi olabilir. Ancak zihin, henüz belli olmayan sonucu sürekli düşünerek kesinleştirmeye çalıştığında kaygı daha yıpratıcı hâle gelir.

Kişi gün içinde defalarca atama haberi kontrol edebilir, sosyal medyada kontenjan tahminleri okuyabilir, aynı hesaplamaları yeniden yapabilir veya çevresindeki kişilerle sürekli puan karşılaştırabilir. Bunlar kısa süreli bir rahatlama sağlasa da yeni bir belirsizlikle karşılaşıldığında kaygı yeniden yükselir.

Atanamama Korkusu Neden Bu Kadar Ağır Geliyor?

Atanmayı bekleyen bir öğretmen, sağlık çalışanı veya başka bir memur adayı yalnızca iş beklemiyor olabilir. Atanma düşüncesinin içine ekonomik bağımsızlık, aileye karşı sorumluluk, mesleğini yapabilme, toplumda bir yer edinme ve geleceğini kurma beklentileri de yerleşebilir.

Bu nedenle “Atanamazsam ne olur?” sorusu zamanla şu anlamlara dönüşebilir:

• “Verdiğim yıllar boşa gitmiş olacak.”
• “Aileme yük olmaya devam edeceğim.”
• “Arkadaşlarım ilerlerken ben yerimde sayacağım.”
• “Mesleğimi hiç yapamayacağım.”
• “İnsanlar benim başarısız olduğumu düşünecek.”
• “Hayatım ancak atanırsam başlayabilir.”

Atanmak önemli bir yaşam hedefidir. Fakat insanın bütün değerini ve geleceğini tek bir atama sonucuna bağlamak, bekleme dönemini psikolojik olarak ağırlaştırır. Atama gerçekleşmediğinde kişi yalnızca bir kadroyu kaçırmış gibi değil, kimliğini ve geleceğini kaybetmiş gibi hissedebilir.

Belirsizlik Kaygısı Neden Sürekli Düşünmeye Yol Açıyor?

Belirsizlik karşısında zihin genellikle daha fazla düşünerek çözüm bulmaya çalışır. “Bir ihtimali yeterince uzun süre düşünürsem hazırlıksız yakalanmam” gibi görünmez bir kural oluşabilir. Fakat atama sayısı veya sonuç tarihi gibi kişinin kontrol edemediği konular üzerinde saatlerce düşünmek yeni bilgi üretmez.

Bu durum sisli bir yolda sürekli daha uzağı görmeye çalışmaya benzer. Sis dağılmadığı hâlde insan gözünü yorar. Atama sonucunun henüz belli olmaması da zihnin daha fazla düşünmesiyle ortadan kalkmaz.

Belirsizliğe tahammülsüzlük ile kaygı ve sürekli endişe arasında güçlü bir ilişki bulunduğunu gösteren araştırmalar vardır. Buradaki hedef geleceğin kötü olmayacağına dair kesin güvence bulmak değil, sonuç henüz belli değilken de yaşamı sürdürebilmeyi öğrenmektir.

Sürekli Atama Haberi Kontrol Etmek Kaygıyı Artırır mı?

Atama haberlerini takip etmek gereklidir. Ancak takip etmek ile sürekli kontrol etmek aynı şey değildir.

Kişi her yeni paylaşımın belirsizliği ortadan kaldıracağını düşünebilir. Bir haber gördüğünde kısa süre rahatlar; ardından haberin resmî olmaması, farklı yorumlar veya yeni tahminler kaygıyı yeniden artırır. Böylece “kontrol etme–rahatlama–yeniden kaygılanma” döngüsü oluşur.

Atama ve KPSS haberlerini gün boyunca takip etmek yerine belirlenen bir veya iki zaman diliminde kontrol etmek daha işlevsel olabilir. Öncelik resmî açıklamalara verilmeli; sosyal medya tahminleri kesin bilgi gibi değerlendirilmemelidir.

Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz:

“Şu anda yeni bir bilgi mi arıyorum, yoksa kaygımı birkaç dakikalığına azaltmaya mı çalışıyorum?”

Atama Beklerken Hayatı Askıya Almak

Atama bekleyen bazı kişiler çalışmayı, sosyal yaşamı, ilişkileri veya kişisel planlarını erteleyebilir. “Atamam belli olsun, ondan sonra yaşarım” düşüncesi ortaya çıkabilir. Fakat atama tarihi belirsiz olduğunda geçici olarak verilen bu karar aylarca, bazen yıllarca devam edebilir.

Burada sert ama gerekli bir gerçek var: Hayatı tamamen atama sonucuna bağlamak, atanma ihtimalini artırmaz. Yalnızca bekleme döneminin daha fazla kayıpla geçmesine neden olur.

Geçici bir işte çalışmak, yeni bir beceri öğrenmek veya farklı seçenekleri değerlendirmek kamuya atanma hedefinden vazgeçmek anlamına gelmez. İnsan aynı anda hem atanmayı isteyebilir hem de sonuç belli olana kadar yaşamını koruyabilir.

“Plan B Yaparsam Atanmaktan Vazgeçmiş Olur muyum?”

Bazı adaylar alternatif bir plan oluşturmayı yenilgiyi kabul etmek gibi görür. Bu nedenle başka iş seçeneklerini araştırmaz, yeni bir eğitim düşünmez veya mevcut becerilerini kullanabileceği alanları değerlendirmez.

Oysa Plan B, Plan A’dan vazgeçmek değildir. Belirsizlik karşısında bütün yaşamı tek ihtimale teslim etmemektir.

Şu üç plan ayrı ayrı düşünülebilir:

1. Atama gerçekleşirse atılacak adımlar.
2. Bu dönemde atama gerçekleşmezse uygulanacak geçici plan.
3. Bir sonraki sınava hazırlanılacaksa çalışma ve yaşam düzeni.

Plan yapmak sonucun kötü olacağını düşünmek değildir. Kişinin farklı ihtimaller karşısında tamamen çaresiz olmadığını görmesini sağlar.

Atanamayınca Ne Yapılmalı?

Atama gerçekleşmediğinde hemen “Yetersizim” sonucuna varmak doğru değildir. Atama sonucunu kişinin bilgisi ve emeğinin yanı sıra puan türü, kontenjan, branş, tercih, kurum koşulları ve başvuranların dağılımı gibi birçok değişken etkiler.

Sonuç beklendiği gibi gelmediğinde önce duygusal tepkiye yer açmak gerekir. Üzüntü, öfke ve hayal kırıklığı yaşanabilir. Ancak ilk günlerde verilen “Bir daha hiçbir şey denemeyeceğim” veya “Benden zaten bir şey olmaz” gibi kararlar çoğu zaman duygunun en yoğun olduğu anda alınır.

Daha sonra şu sorular değerlendirilebilir:

• Puanım ile hedeflediğim kadro arasındaki gerçek fark neydi?
• Çalışma sürecimde işe yarayan ve yaramayan davranışlar nelerdi?
• Yeniden hazırlanacaksam neyi farklı yapacağım?
• Bu süreçte gelir elde etmek veya mesleki deneyim kazanmak için hangi seçenekler var?
• Atanamamayı neden kişisel bir değersizlik kanıtı olarak görüyorum?
• Hayatımın hangi alanlarını sonuç belli olana kadar ihmal ettim?

Bu soruların amacı kişiyi suçlamak değil, kontrol edilemeyen koşullarla değiştirilebilir davranışları birbirinden ayırmaktır.

Aile ve Çevre Baskısıyla Nasıl Baş Edilebilir?

“Ne zaman atanacaksın?”, “Kaç puan aldın?”, “Komşunun çocuğu atandı” veya “Bu kadar okudun, hâlâ olmadı mı?” gibi sorular atama bekleyen kişinin yükünü artırabilir.

Bu durumda uzun açıklamalar yapmak zorunda değilsiniz. Kısa ve açık bir sınır cümlesi kullanılabilir:

“Atama sürecini ben de takip ediyorum. Yeni bir gelişme olduğunda sizinle paylaşacağım; bu konunun sürekli sorulması kaygımı artırıyor.”

Sınır koymak aileyi reddetmek değildir. Zaten zorlayıcı olan bir dönemde psikolojik alanı korumaktır.

Atama Kaygısıyla Baş Etmek İçin Neler Yapılabilir?

Öncelikle bir kâğıdı ikiye bölerek “Kontrol edebildiklerim” ve “Kontrol edemediklerim” başlıklarını yazabilirsiniz.

Kontenjan sayısı, kurumların ne zaman ilana çıkacağı ve diğer adayların puanı sizin kontrolünüzde değildir. İlanları hangi sıklıkta takip edeceğiniz, bugün ne kadar çalışacağınız, hangi başvuruları yapacağınız ve bekleme döneminde yaşamınızı nasıl sürdüreceğiniz ise belirli ölçüde kontrolünüzdedir.

Kaygı geldiğinde sürekli geleceği çözmeye çalışmak yerine şu soruya dönmek daha işlevsel olabilir:

“Sonucu şu anda belirleyemiyorsam, bugün benim için anlamlı olan hangi küçük adımı atabilirim?”

Bu adım birkaç saat ders çalışmak, bir başvuru yapmak, yürüyüşe çıkmak, bir arkadaşla görüşmek veya uzun süredir ertelenen bir işi tamamlamak olabilir. Küçük olması önemsiz olduğu anlamına gelmez. Belirsizlik içinde hareket edebilme becerisini güçlendirir.

Atama Kaygısı İçin Ne Zaman Psikolojik Destek Alınmalı?

Atama beklerken kaygılanmak anlaşılırdır. Fakat kaygı günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa, kişi uzun süredir uyuyamıyor veya çalışamıyorsa, sürekli ağlama, yoğun umutsuzluk, panik belirtileri, sosyal geri çekilme ya da hayattan zevk alamama görülüyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir.

Psikoterapide kişiye “Atanacaksın, merak etme” şeklinde gerçekçi olmayan bir güvence verilmez. Atama sonucunu bir psikolog da bilemez. Bunun yerine belirsizliğe tahammül, sürekli haber kontrol etme, felaketleştirme, erteleme, aile baskısı, sosyal karşılaştırma ve kişinin değerini yalnızca başarıyla ölçmesi üzerinde çalışılabilir.

Sivas’ta yetişkinlerle yaptığım psikoterapi çalışmalarında gelecek ve iş belirsizliği yaşayan kişilerin yalnızca sonuçtan değil, beklerken hayatlarının geçmesinden de kaygı duyabildiklerini görüyorum. Bu nedenle amaç atama isteğini küçümsemek değil; kişi bu hedef için çabalarken yaşamının geri kalanını tamamen kaybetmesini önlemektir.

Atama önemli olabilir. Fakat insanın hayatı yalnızca bir sonuç ekranından ibaret değildir. Belirsizlik sona ermeden de günün içine dönmek, alternatifler üretmek ve kişinin kendisiyle ilgili hükmünü ertelemek mümkündür.

Uzm. Klinik Psikolog Mert Adil

Sivas’ta yüz yüze ve çevrim içi olarak 18 yaş ve üzeri yetişkinlerle psikoterapi çalışmaları yürütmektedir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; psikolojik değerlendirme veya psikoterapinin yerini tutmaz.

Kaynaklar

• McEvoy, P. M. ve ark. (2019). The impact of methodological and measurement factors on transdiagnostic associations with intolerance of uncertainty: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 73, 101778. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2019.101778
• Süner, R. ve Eskici, M. Öğretmen adaylarının atanamama kaygısı ve umutsuzluk düzeylerine ilişkin araştırma.
• Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık öğretmen adaylarının atanamama kaygılarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Asya Studies.

Psikolog | Psikolog İstanbul | Psikolog Ankara | Psikolog İzmir | Psikolog Bursa | Psikolog Adana